jump to navigation

KAPITULLI 17: TI MUND TË SHPARTALLOSH DHE LIDHËSH SATANIN

Postuar tek: Ndryshoje Botën me anë të Lutjes

FalĂ« fitores sĂ« arritur nga Jezusi nĂ« Kalvar, ty dhe mua na Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« njĂ« autoritet i mrekullueshĂ«m. PĂ«r çfarĂ« bĂ«het fjalĂ«? A Ă«shtĂ« me tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ« planin e PerĂ«ndisĂ« qĂ« ti dhe unĂ« tĂ« lidhim dhe tĂ« burgosim Satanin e demonĂ«t e tij? Jezusi tha: “Por nĂ« qoftĂ« se unĂ« i dĂ«boj djajtĂ« me ndihmĂ«n e FrymĂ«s sĂ« PerĂ«ndisĂ«, atĂ«herĂ« mbretĂ«ria e PerĂ«ndisĂ« ka ardhur nĂ« mes tuaj. Lexo mĂ« shumĂ« »

A është Kurani Fjala e Perëndisë?

Postuar tek: Islamizmi, Kurani

A ËSHTË KURANI
FJALA E PERËNDISË?

PËRMBAJTJA

  1. Parathënie
  2. Hyrje
  3. Problemi me gojëdhënat islamike
    1. Burimet
    2. Të dhënat e vona
      1. Shkrimet
      2. Vjetërsia
      3. Dorëshkrimet
    3. Kredibiliteti
    4. Kontradiktat
    5. Ngjashmëritë
    6. Shumimi
    7. Isnadi
    8. Tregimet
  4. Një kritikë e brendshme e Kuranit
    1. BĂ«rja e Kuranit
      1. Paimitueshmëria
      2. Dobësia strukturore të Kuranit
      3. Defektet letrare
      4. Universialiteti
      5. Shtimi i disa elementeve
    2. Burimet Talmudike në Kuran
      1. Tregimi mbi Kainin e Abelin
      2. Tregimi mbi Abrahamin
      3. Tregimi mbi Solomonin e Shebën
    3. Veçoritë shkencore në Kuran
    4. Një zgjidhje e mundshme (Historia e Shpëtimit)
  5. Një kritikë e jashtme e Kuranit
    1. Hixhri
    2. Kibla
    3. Hebrenjtë
    4. Meka
    5. Guri i Zi
    6. Muhamedi
    7. Musimanët dhe islami
    8. Kurani
  6. A mund t’i pĂ«rdorim kĂ«to burime joislamike?
  7. PĂ«rfundim
  8. Referencat e cituara

Parathënie

Libri “A Ă«shtĂ« Kurani fjalĂ« e PerĂ«ndisĂ«”, i shkruar nga njĂ« grup autorĂ«sh amerikanĂ«, para dy vjetĂ«ve, doli si rezultat i njĂ« “lufte mediale” pĂ«rmes internetit qĂ« u zhvillua nga dy taborre shumĂ« tĂ« fuqishme. Nga njĂ«ra anĂ« qĂ«ndronin teologĂ« dhe shkencĂ«tarĂ« krishterĂ«, dhe nga ana tjetĂ«r mbrojtĂ«sit dhe pĂ«rhapĂ«sit mĂ« tĂ« denjĂ« tĂ« islamit sot nĂ« botĂ«. Kjo do tĂ« ishte historia e shkurtĂ«r e kĂ«tij debati, megjithĂ«se nĂ« kĂ«tĂ« betejĂ« ishin futur me mijĂ«ra lexues, tĂ« krishterĂ« dhe myslimanĂ«. Polemikat e zhvilluara pĂ«rmes internetit, nuk dhanĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r, apo vetĂ«m kĂ«tĂ« temĂ«, por nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« kjo ishte njĂ« konferencĂ« temash, andaj shtĂ«pia botuese Tenda, mori guximin dhe tĂ« drejtĂ«n qĂ« disa prej kĂ«tyre materialeve tĂ« botohen edhe nĂ« gjuhĂ«n shqipe.

Për lexuesin shqiptar, duke ditur se shumica e tyre janë myslimanë, ky libër paraqet një provokim të hollë kundër të menduarit autoritar dhe diktatorial, si dhe ndaj atij teokratik.

Një libër i tillë, shënon një rast të ri në botimet shqipe, dhe si gjest i tillë duam që të kuptohet se shoqëria shqiptare është e lirë në lirinë e fjalës dhe të shprehjes. Vetëm në dhjetë vjetët e fundit, botues të ndryshëm nga Kosova dhe Shqipëria kanë botuar me qindra e qindra libra, broshura, traktate kundrejt vërtetësisë së Biblës. Me anë të këtij botimi, do të thyhet heshjta, dhe do të ketë përgjigjje vetëm për ato lloj dilema apo vlera që e meritojnë një korrenspodim të ngjashëm.

Libri “A Ă«shtĂ« Kurani fjalĂ« e PerĂ«ndisĂ«”, s’duhet lexuar si njĂ« traktat kundĂ«r Kuranit, e aq mĂ« pak kundĂ«r myslimanĂ«ve, por vetĂ«m si njĂ« kthjellim dhe njĂ« thellim kritikĂ« i lexuesve shqiptarĂ«.

Femi Cakolli, editor

Hyrje

NĂ« gusht tĂ« vitit 1995 isha i ftuar nĂ« njĂ« debat me temĂ« “A Ă«shtĂ« Kurani FjalĂ« e PerĂ«ndisĂ«” me Dr. Jamal Badawi. Ky debat mbahej nĂ« Kolegjin e TrinisĂ« nĂ« Kembrixh, dhe pasi qĂ« materialet tona ishin prezentuar, debati ishte hapur dhe pĂ«rgjatĂ« njĂ« ore pyetjesh nga ana e myslimanĂ«ve dhe tĂ« krishterĂ«ve. MĂ« poshtĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rmbajtja e materialit tĂ« prezentuar nĂ« debat, gjithashtu dhe materiali qĂ« kam pĂ«rdorur nĂ« kohĂ«n e pyetjeve dhe pĂ«rgjigjeve, e pastaj dhe shĂ«nimet qĂ« kanĂ« dalur qysh nga koha e debatit. PĂ«r shkak tĂ« interesimit tĂ« treguar lidhur me kĂ«tĂ« temĂ«, ne kemi nxjerrur kĂ«tĂ« letĂ«r sĂ« bashku me dhjetĂ« letrat tjera apologjetike, si dhe kundĂ«rshtimet islamike ndaj kĂ«tij materiali, gjithashtu dhe njĂ« numĂ«r tĂ« 99 Trakteve tĂ« popullarizuara tĂ« sĂ« VĂ«rtetĂ«s nĂ« faqĂ«n e internetit (ju lutemi pĂ«rdornie kĂ«tĂ« si hyrje: http://www.domini.org/debate/home.htm

Ne shpresojmë se ky material në këtë faqe interneti se ky debat do të vazhdojë përgjatë tërë botës dhe ndihmon të gjallërojë dialogun që veçse ka filluar nga debati i Kembrixhit.

Islami pretendon qĂ« Kurani jo vetĂ«m se Ă«shtĂ« fjalĂ« e PerĂ«ndisĂ«, por se Ă«shtĂ« zbulimi pĂ«rfundimtar qĂ« i Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« njerĂ«zimit. Ai vjen nga “nĂ«na e gjithĂ« librave” sipas Sures 43:2-4. MyslimanĂ«t theksojnĂ« se Kurani Ă«shtĂ« njĂ« kopje fjalĂ« pĂ«r fjalĂ« e zbulimit pĂ«rfundimtar tĂ« PerĂ«ndisĂ« e cila Ă«shtĂ« gjetur nĂ« pllakat origjinale qĂ« kanĂ« ekzistuar gjithnjĂ« nĂ« Qiell. Ata i referohen Sures 85:21-22 ku thotĂ«, “Ja ky Ă«shtĂ« Kurani i lavdueshĂ«m, (bashkĂ«shkruar) nĂ« pllakat e ruajtura”. ShkencĂ«tarĂ«t islamikĂ« mbrojnĂ« atĂ« se ky citat i referohet pllakave qĂ« kurrĂ« nuk janĂ« krijuar. Ata besojnĂ« se Kurani Ă«shtĂ« njĂ« kopje identike e librit intern qiellor, edhe pĂ«r sa i pĂ«rket pikĂ«simit titujve ndarjes sĂ« kapitujve gjithashtu.

Sipas traditës myslimane, këto zbulesa kanë filluar të zbresin poshtë, Sura 17:85, në qiellin më të ultë nga shtatë qiejt në muajin e Ramazanit, gjatë natës së fuqisë së fatit (lailat al Qadr; Pfander, 1910:262). Nga këtu ato i janë zbuluar Muhamedit në pjesë, si nevojë e ngritur, përmes engjëllit Gabriel, Sura 25:32. Në mënyrë konstante çdo shkronjë e çdo fjalë është e lirë nga ndikimi njerëzor, çka i jep Kuranit një oreol të autoritetit, madje edhe shenjtërinë, dhe integritetin e vet.

Shumë perëndimorë kanë pranuar këto pretendime nga vlerësimet e myslimanëve. Ata kurrë nuk kanë pasur aftësi që të argumentojnë vërtetësinë e tyre, sepse këto pretendime nuk mund as të vërtetohen e as të mohohen, përderisa autoriteti i tyre ka rrjedh nga vetë Kurani (duke shpërndarë çdo orvatje të shtrembërojnë (nxjerrin) nga faqetë e profecive të përmbushura të Biblës, Ligjin i Ripërtrirë 18, Gjoni 14,16 e ndoshta dhe të tjera).

Aty shihet edhe një heshtje lidhur me çështjet e Kuranit e profetëve që kanë të bëjnë me përgjigjet kundërshtuese të drejtuara atyre që kanë qenë mjaftë të guximshëm për përpjekjet në të kaluarën. Fakti është se për një kohë të gjatë perëndimorët kanë qënë të kënaqur duke marrë me mend se myslimanët kanë fakte dhe dëshmi që të vërtetojnë pretendimet e tyre.

Dhe vetëm tani, si shkencëtarët sekular të islamit, të njohur si orientalistë, rishikojnë burimet islamike, ky fakt ka hedhur në pah çka sjellë në pyetje më tepër atë që na ka udhëhequr të besojmë lidhur me Muhamedin dhe dhe zbulesën e tij, Kuranin.

Zbulimet e këtyre shkencëtarëve tregojnë se Kurani nuk i është zbuluar vetëm një njeriu, por është një përmbledhje e redaktimeve të mëvonshme, ose e botimeve të formuluara nga një grup i njerëzve, përgjatë një periudhe prej njëqind vjetëve (Ripin 1985:155; dhe 1990:3,25,60). Me fjalë të tjera Kurani të cilin e lexojmë sot nuk është ai që ka ekzistuar në mesin e shekullit të shtatë, por ishte më tepër si një produkt i shekullit të tetë e nëntë (Wansbrough 1977:160-163). Ishte në atë kohë, thonë orientalistët, pjesërisht në shekullin e nëntë që islami mori identitetin klasik dhe u bë ai që është i njohur sot. Në mënyrë të vazhdueshme, faza formuese e islamit, ata ngulmojnë se nuk ishte në kohën e Muhamedit por kishte evoluar përgjatë një periudhe prej 200-300 vjetëve (Humphrezs 1991:71,83-89).

Materiali burimor i kĂ«saj periudhe, sidiqoftĂ«, Ă«shtĂ« i rrallĂ«. ThelbĂ«sisht tĂ« vetmet burime qĂ« u janĂ« qenĂ« nĂ« dispozicion historianĂ«ve ishin burimet myslimane. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, pĂ«rveç Kuranit tĂ« gjithat burimet e tjera janĂ« tĂ« vonshme. Para vitit 750 PAS K., ne s’kemi asnjĂ« dokument mysliman tĂ« vĂ«rtetuar qĂ« mund tĂ« na japin njĂ« dritare nĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ« formuese tĂ« islamit (Wansbrough, 1978:58-59). Nuk ekziston asgjĂ« qĂ« mund tĂ« vĂ«rtetoj materialin e TraditĂ«s Myslimane (kjo Ă«shtĂ« historia islamike e bazuar nĂ« traditĂ«n e tyre). Dokumnetet e mĂ«vonshme thjeshtĂ« bazohen nĂ« dokumentet e mĂ«herĂ«shme, tĂ« cilat nuk ekzistojnĂ« sot, nĂ«se kanĂ« ekzistuar ndonjĂ«herĂ« (Crone 1987:225-226; Humphreys 1991:73). Kjo periudhĂ« klasike, rreth 800 PAS K.) pĂ«rshkruan peiudhĂ«n e mĂ«herĂ«shme, por nga pikĂ«vĂ«shtrimi i saj, mĂ« tepĂ«r si njĂ« i pjekur, i cili duke shkruar pĂ«r fĂ«mijĂ«rinĂ« e tij do tĂ« mbajĂ« nĂ« mend pjesĂ«t qĂ« i kanĂ« pĂ«lqyer mĂ« tepĂ«r. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, shpjegimi Ă«shtĂ« ngjyrosur dhe tendencioz, aq sa tĂ« mos mund tĂ« pranohet si autentik nga ana e shkencĂ«tarĂ«ve historianĂ« (i referohet studimeve tĂ« Crone mbi problemet e traditĂ«s, posaçërisht ato qĂ« janĂ« varur nga tregimtarĂ«t lokal, nĂ« Tregun e MekĂ«s 1987, fq. 203-230 dhe SkllevĂ«rit nĂ« kuaj (Slaves on Horses, 1980, fq.3-17).

Në mënyrë konstante, vija e demarkacionit në mes asaj që historianët do të pranonin dhe asaj çka tradita myslimane mbron, po rritet për disa arsye: Islami, sipas shkencëtarëve ortodoksë myslimanë, jep një besim të plotë intervenimit hyjnor për këtë zbulesë. Tradita myslimane, pohon se Allahu ka dërguar poshtë këtë zbulesë Muhamedit përmes engjëllit Gabriel (Xhebrail) përgjatë një periudhe prej njëzet e dy vjetëve (610-632 PAS K.), në të cilën kohë shumë ligje dhe tradita të cilat skicojnë atë që ne e definojmë si islam ishin formuluar dhe përpunuar.

Prapë është ky skenar në të cilin shkencëtarët historian po ngulin këmbë sot, ashtu siç ishte parasupozuar se në fillim të shekullit të shtatë, islami, një religjion i sofistifikimit të madh, i ligjeve dhe i traditave të intriguara ishin formuluar në kulturën e prapambetur nomade dhe ishte bërë funksionale vetëm për njëzet e dy vjet.

Hijaz (Arabia qendrore) para kĂ«saj kohe nuk ishte mirĂ« e njohur nĂ« botĂ«n e civilizuar. Po ashtu dhe traditat e vjetra i referohen kĂ«saj periudhe siç Ă«shtĂ« periudha e Jahiliyya’s (periudha e injorancĂ«s, duke pĂ«rfshirĂ« dhe prapambeturinĂ« e saj). Arabia para Muhamedit nuk kishte njĂ« kulturĂ« tĂ« urbanizuar, as nuk mund tĂ« mburret me njĂ« infrastrukturĂ« tĂ« sofistikuar, duke lĂ«nĂ« mĂ«njanĂ« skenarin e pikturuar nga traditat e mĂ«vonshme pĂ«r periudhĂ«n e hershme tĂ« islamit (Rippin 1990:3-4). Pra, si u krijua kjo aq shpejt e aq pastĂ«r? Nuk ka asnjĂ« presendencĂ« historike pĂ«r njĂ« skenar tĂ« tillĂ«. Mund tĂ« presim njĂ« shkallĂ« aq tĂ« lartĂ« tĂ« sofostifikimit pĂ«r njĂ« periudhĂ« prej njĂ« ose dy shekujsh, pĂ«r kĂ«tĂ« ishin pĂ«rdorur dhe burime tĂ« tjera, siç ishin kulturat e fqinjĂ«ve prej ligjeve dhe traditave tĂ« tĂ« cilĂ«vejanĂ« huazuar, por sigurisht jo brenda njĂ« ambienti tĂ« josofistikuar shkretinor dhe sigurisht jo brenda njĂ« periudhe prej mĂ« shumĂ« se 22 vitesh.

Historianët sekularë nuk mund thjeshtë ta pranojnë pozitën e vendosur nga traditat e mëvonshme se gjithë kjo ka rrjedh nga zbulimi hyjnor, siç pohojnë ata se e tërë historia duhet të përbëhet nga faktet historike. Ata janë të shtyrë të shtyhen prapa dhe se si e dimë atë që dimë, prej nga rrjedhin shënimet dhe dhe a mos qëndrojnë në një paanëshmëri ose në analizë neutrale historike.

Historianët janë futur në një dilemë. Sipas presupozimeve sekulare të tyre ata nuk mund ta bazojnë kërkimin e tyre në ekzistencën e Perëndisë, por ata ende nuk mund të hudhin poshtë traditat myslimane, të cilat natyrisht presupozojnë ekzistencën e Tij, sepse ato ishin më të mira dhe për kohën dokumentacionet më të vlefëshme. Kjo është, deri në kohët e fundit.

Grupi i ri i historianëve islamikë, siç janë Dr. John Wansbrough, Michael Cok (të dy nga SOAS), Patricia Crone nga Oxfordi, tash ligjëruese në Cambridge, Zehuda Nevo nga Universiteti i Jeruzalemit, Andrew Rippin nga Kanada e të tjerë), përderisa ata pranojnë se aty është një mister lidhur me çështjen e ndërhyrjes hyjnore, tash ata po shikojnë më për së afërmi në burimet e tjera lidhur me Kuranin që të vërtetojnë çështjet kyçe të origjinës së tij. Janë këto burime të cilat tash janë duke zbuluar faktin lidhur me shpjegimet alternative lidhur me fillimin e një religjioni i cili sot përfshinë 1/5 e popullsisë botërore, dhe po rritet më shpejt se çdo religjion tjetër i madh.

ËshtĂ« puna e tyre, prandaj, qĂ« unĂ« dua tĂ« shfrytĂ«zoj, qĂ« tĂ« kuptoj mĂ« mirĂ« origjinĂ«n e Kuranit. JanĂ« materialet e tyre, dhe tĂ« tjerĂ«ve, tĂ« cilĂ«t e ndjej se apologjistĂ«t myslimanĂ« duhet tĂ« ballafaqohen seriozisht nĂ« vitet qĂ« vijnĂ« sidomos lidhur me shĂ«nimet e reja qĂ« kanĂ« sjellĂ« nĂ« dyshim serioz shumicĂ«n e pohimeve tĂ« dhĂ«na mĂ« parĂ« nga shkencĂ«tarĂ«t tradicional myslimanĂ« lidhur me librin e tyre tĂ« shenjtĂ«, Kuranin dhe profetin e tyre Muhamedin. Le tĂ« fillojmĂ« me analizĂ«n duke vĂ«shtruar burimet qĂ« ne i dimĂ« lidhur me islamin, profetin e tyre dhe librin e tyre.

Problemi me gojëdhënat islamike

NĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« t’i bĂ«jmĂ« kritikĂ« Kuranit Ă«shtĂ« me rĂ«ndĂ«si qĂ« tĂ« mos dĂ«gjojmĂ« çfarĂ« interpretuesit thonĂ« sot, por le tĂ« kthehemi qysh nga fillimi, deri te burimet e hershme tĂ« Kuranit tĂ« cilat i keni nĂ« dispozicion pĂ«r tĂ« gjetur çelĂ«sin dhe autencitetin e tij. NjĂ« gjĂ« mund tĂ« pohojmĂ« se kjo mund tĂ« jetĂ« e lehtĂ« pĂ«r ta bĂ«rĂ«, sepse Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« pjesĂ« e re e literaturĂ«s, tĂ« cilat janĂ« paraqitur nĂ« skenĂ« sipas myslimanĂ«ve para 1400 vitesh.

Burimet

Çështja e burimeve ka qenĂ« njĂ« fushĂ« e diskutimeve pĂ«r sekularĂ«t islamikĂ«, si çdo studim mbi Kuranin duhet tĂ« fillojĂ« me problemin e burimeve parĂ«sore kundrejt burimeve dytĂ«sore. Burimet parĂ«sore janĂ« ato materiale tĂ« cilat janĂ« mĂ« tĂ« afĂ«rta ose kanĂ« qasje tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« nĂ« ngjarjen. Burimet dytĂ«sore kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me çdo lloj materiali tĂ« cilat tentojnĂ« tĂ« jenĂ« mĂ« tĂ« fundit dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« konsekuente tĂ« varen nga burimet parĂ«sore. NĂ« islam, burimet parĂ«sore tĂ« cilat i posedojmĂ« datojnĂ« nga vitet 150–300, pas ngjarjeve qĂ« i pĂ«rshkruajnĂ« dhe prandaj janĂ« shumĂ« tĂ« largĂ«ta nga ngjarja (Nevo 1994:108; Wansbrough 1978:119; Crone 1987:204). PĂ«r kĂ«tĂ« arsye ato janĂ« pĂ«r çdo qĂ«llim praktik burime dytĂ«sore, pĂ«rderisa mbĂ«shteten nĂ« materialet e tjera, shumica e tĂ« cilave mĂ« nuk ekzistojnĂ«. NĂ« nga kĂ«to burime mĂ« tĂ« mĂ«dha dhe mĂ« tĂ« para Ă«shtĂ« ajo nga “Traditat myslimane ose islamike”. PĂ«r shkak tĂ« rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« traditave myslimane Ă«shtĂ« çëshjte kyçe qĂ« ne duhet tĂ« ballafaqohemi sĂ« pari me ato.

Traditat myslimane përbëhen nga shkrimet të cilat janë të përmbledhura nga myslimanët vonë në shekullin tetë e dhjetë lidhur me atë se çka ka thënë profeti Muhamed dhe se çka ka bërë në shekullin e shtatë, dhe komentet mbi Kuranin. Ato janë më tepër një trup më i gjerë i materialeve që kemi sot lidhur me periudhën e hershme të islamit. Ato gjithashtu kanë detaje më të gjera se çdo material tjetër që kemi, çka ato përfshijnë, dhe datat gjithashtu, dhe shpjegimet për atë çka ka ndodhur. Ato janë plotësim i Kuranit.

Kurani në vete është i vështirë për ta ndjekur, përderisa e vë lexuesin në konfuzion, përderisa kalon nga një tregim në tjetrin, me një shpjegim të mangët të prapavijës. Në këtë pikë traditat janë të rëndësishme sepse plotësojnë në detaje të cilat përndryshe do të humbeshin. Në disa raste traditat mbulojnë Kuranin, për shembull kur Kurani i referohet lutjes tri herë në ditë, Sura 11:114; 17:78-79; 30:17-18 si dhe 24:58), përderisa lutja pesë herë në ditë është përcaktuar nga traditat që janë adoptuar më vonë nga myslimanët (Glasse 1991; 381).

NjĂ« numĂ«r i llojeve ekziston dhe brenda kĂ«tyre traditave. Shkruesit e tyre nuk ishin vetĂ« autorĂ«t e tyre, por ishin pĂ«rmbledhĂ«s, grumbullues, dhe botues tĂ« cilĂ«t mblodhĂ«n nĂ« njĂ« vend informatat qĂ« u “ishin pasuar” atyre dhe i kishin riprodhuar. Ata ishin tĂ« shumtĂ«, por katĂ«r nga ta janĂ« tĂ« konsideruar nga myslimanĂ«t si mĂ« autoritativ nĂ« çdo lloj, dhe tĂ« cilĂ«t kishin pĂ«rmbledhur materialet nĂ« vitet 750 – 923 PAS K. (ose pĂ«rndryshe 120-290 vite pas vdekjes sĂ« Muhamedit). Ă«shtĂ« e vlefshme qĂ« t’i radhisim veprat e tyre sipas datave:

  1. LlogaritĂ« e Siras lidhur me jetĂ«n tradicionale tĂ« profetit, duke pĂ«rfshirĂ« dhe betejat e tij). Sira mĂ« e kuptueshme ka qenĂ« e shkruar nga Ibn Ishaq (ka vdekur nĂ« vitin 765 PAS K.), edhe pse asnjĂ« nga kĂ«to dorĂ«shkrime nuk ekziston sot. Pra, ne jemi tĂ« varur nga Sira e Ibn Hisham (ka vdekur mĂ« 833 PAS K.), e cila supozohet tĂ« jetĂ« e marrĂ« nga ajo e Ibn Isakut, me lejen e tij, sipas hulumtimeve tĂ« Patricia Crone, ai la anash ato fusha, pjesĂ«, tĂ« cilat kanĂ« mundur tĂ« shkaktojnĂ« ofendime, gjithçka qĂ« ai e ka kuptuar si tĂ« neveritĂ«shme, poezitĂ« qĂ« nuk ishin testuar askund tjetĂ«r, si dhe çështjet tĂ« cilat nuk ka mundur t’i pranojĂ« si tĂ« vlefshme (Crone 1980:6).
  2. Hadithet janë me mijëra në numër dhe janë tregime të shkurta (akhbar) mbi atë çka ka thënë dhe vepruar profeti, e të cilat ishin mbledhur nga myslimanët në shekullin e nëntë dhe të dhjetë. Nga gjashtë përmbledhjet e famshme të Haditheve, ato nga al-Bukhari (ka vdekur më 870, PAS K.) janë konsideruar nga myslimanët si më autoritative.
  3. Ta’rikh-et janĂ« histori ose kronologji nga jeta e profetit, mĂ« e njohura Ă«shtĂ« shkruar nga al-Tabari (ka vdekur mĂ« 923, PAS K.) herĂ«t nĂ« shekullin e dhjetĂ«.
  4. Tafsir-et janë komente ose shpjegime mbi Kuranin, gramatikën e tij dhe përmbajtjen e tij; më e njohura është e shkruar gjithashtu nga al-Tabari ( ka vdekur më 923, PAS K.).

Datat e vonëshme

Normalisht, pyetja e parĂ« tĂ« cilĂ«n duhet bĂ«rĂ« Ă«shtĂ« se pse kĂ«to tradita janĂ« shkruar aq vonĂ«,150 deri 300 vite pas. Ne thjeshtĂ« nuk kemi asnjĂ« “llogari nga komuniteti islamik gjatĂ« 150 viteve (tĂ« fillimit), nĂ« mes tĂ« pushtimeve tĂ« para arabe (nĂ« filim tĂ« shekullit tĂ« shtatĂ«) dhe shfaqjes sĂ« saj, me tregimet sira-maghayi, tĂ« literaturĂ«s sĂ« hershme islamike” (afĂ«r fundit tĂ« shekullit tĂ« tetĂ«, Wansbrough 1978:119). Ne do tĂ« prisnim tĂ« gjejmĂ«, ndĂ«rmjet kĂ«tyre 150 vjetĂ«ve sĂ« paku mbeturinat e fakteve mbi zhvillimin e religjionit tĂ« vjetĂ«r arab drejt islamit, pĂ«r shembull traditat myslimane; ende ne nuk kemi gjetur asgjĂ« (Nevo 1994:108; Crone 1980:5-8).

Ka edhe myslimanĂ« qĂ« nuk pajtohen, duke pohuar se ka fakte mbi traditat e hershme, posaçërisht Muwatta nga Malik ibn Anas (i lindur mĂ« 712, PAS K., dhe vdiq mĂ« 795, PAS K.). Norman Calder, nĂ« librin e tij “Studime mbi JurisprodencĂ«n e hershme myslimane” nuk pajtohet me ekzistimin e kĂ«tyre datave dhe çështjeve tĂ« hershme, si dhe me atĂ« se kĂ«to vepra mund t’i ngarkohen kĂ«tyre autorĂ«ve tĂ« lartĂ«pĂ«rmendur. Ai kundĂ«rshton se shumica e teksteve tĂ« cilat i kemi nga kĂ«ta autorĂ« tĂ« cekur janĂ« “tekste shkollore”, tĂ« bartura dhe tĂ« zhvilluar nga disa gjenerata dhe duke marrĂ« formĂ«n nĂ« tĂ« cilĂ«n janĂ« pĂ«rshkruar mĂ« pak se vepra tĂ« autorĂ«ve specifik tĂ« cilĂ«ve u janĂ« veshur. Duke ndjekur pohimin aktual se “ligji i Shafit”, i cili pretendon se çdo hadith duhet t’i referohet Muhamedit, nuk vjen nĂ« shprehje deri pas vitit 820 PAS K., ai konkludon se pĂ«r shkak se Mudawwana nuk flet mbi autoritetin profetik tĂ« Muhamedit ashtu siç Muwatta cek, por dokumenti i Muwattas Ă«shtĂ« dokument i vonshĂ«m. Pra, Calderi i pozicionon shkrimet e Muwattas si tĂ« shkruara pas 795 PAS K., ose mĂ« mirĂ« dikur pas atyre tĂ« Mudanawwas tĂ« cilat janĂ« shkruar pas 854, PAS K. NĂ« fakt Calder e vendos Muwattan madje as nĂ« ArabinĂ« e shekullit tĂ« tetĂ« por nĂ« shekullin e nĂ«ntĂ«mbĂ«dhjetĂ« nĂ« KordobĂ«, SpanjĂ« ( Calder 1993). NĂ«se ai Ă«shtĂ« korrekt atĂ«herĂ« ne kemi mbetur me pak fakte lidhur me traditat nga periudha e hershme e islamit.

Humphrey kristalizon kĂ«tĂ« problem kur thekson, “myslimanĂ«t, duhet tĂ« supozojmĂ«, sigurisht janĂ« kujdesur qĂ« t’i regjistrojnĂ« tĂ« arriturat e tyre spektakulare pĂ«rderisa shoqĂ«ritĂ« e emancipuara, tĂ« urbanizuara, nĂ« nivel tĂ« lartĂ«, tĂ« cilat ata i kanĂ« nĂ«nshtruar, vĂ«shtirĂ« mund tĂ« kapin atĂ« se çka i ka gjetur” (Humphrey 1991:69). Ende sipas Humphreyt krejt çka gjejmĂ« nga kjo periudhĂ« janĂ« disa burime tĂ« cilat janĂ« “ose fragmentare ose prezantojnĂ« njĂ« perspektivĂ« specifike ose ekscentrike”, duke anuluar nĂ« mĂ«nyrĂ« komplete çdo mundĂ«si adekuate tĂ« rekonstruktimit tĂ« isamit tĂ« shekullit tĂ« parĂ« (Humphrey 1991:69). Pyetja, prandaj, mund tĂ« formulohet, kĂ«shtu: Prej nga e kanĂ« marrĂ« materialet e tyre pĂ«rshkruesit e shekullit tĂ« tetĂ« dhe tĂ« nĂ«ntĂ«?

PĂ«rgjigja Ă«shtĂ« se ne thjeshtĂ« nuk e dimĂ«. Faktet tona pĂ«r dokumentat prioritare tĂ« vitit 750 PAS K., pĂ«rmbajnĂ« plotĂ«sisht citate tĂ« incizuara nĂ« pĂ«rmbledhjet e vonshme. (Humphrey 1991:80). NĂ« mĂ«nyrĂ« konsekuente ne nuk kemi dĂ«shmi tĂ« lidhura se tradita flet tĂ« vĂ«rtetĂ«n lidhur me jetĂ«n e Muhamedit, apo dhe tĂ« Kuranit (Schacht 1949:143-145). Ne jemi thirrur tĂ« besojmĂ« se kĂ«to dokumente tĂ« shkruara me qindra vite me vonesĂ« se janĂ« tĂ« sakta, edhe pse ne nuk na Ă«shtĂ« paraqitur asnjĂ« dĂ«shmi lidhur me vĂ«rtetĂ«sinĂ« e tyre, pĂ«rjasht Isnadit, tĂ« cilat nuk janĂ« aspak mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme se listat pretenduese pĂ«r t’i emĂ«ruar ata prej tĂ« cilĂ«ve kĂ«to tradita orale janĂ« bartur. Madje edhe Isnadit i mungon çdo lloj dokumentacioni mbĂ«shtetĂ«s me tĂ« cilat mund tĂ« vĂ«rtetohet autenciteti i tyre (Humphrey 1991:81-83)!

TĂ« shkruarit

MyslimanĂ«t pretendojnĂ« se datat e vonshme tĂ« burimeve parĂ«sore mund t’i mveshen faktit se tĂ« shkruarit nuk Ă«shtĂ« pĂ«rdorur nĂ« atĂ« regjion tĂ« vetmuar tĂ« asaj kohe. Ky supozim Ă«shtĂ« i pa bazĂ«, sepse tĂ« shkruarit nĂ« letĂ«r ka filluar qysh para shekullit tĂ« shtatĂ«. Letra e shkruar Ă«shtĂ« zbuluar nĂ« shekullin e katĂ«rt dhe mĂ« pastaj Ă«shtĂ« pĂ«rdorur nĂ« masĂ« tĂ« madhe nĂ« tĂ« gjitha qytetĂ«rimet nĂ« botĂ«. Dinastia e Umayyad kishte selinĂ« nĂ« ish-Bizantin e SirisĂ« e jo tĂ« ArabisĂ«. PĂ«r kĂ«tĂ« njĂ« shoqĂ«ri e sofistifikuar tĂ« cilat kishin ministritĂ« nĂ« oborret e Kalifalit, duke vĂ«rtetuar se dorĂ«shkrimet ishin zhvilluar edhe atje.

MĂ« tutje na Ă«shtĂ« thĂ«nĂ« se Arabia, e njohur mĂ« mirĂ« si Hijaz, nĂ« shekullin e shtatĂ« dhe mĂ« herĂ«t ka qenĂ« njĂ« vend tregĂ«tie me karavanet duke udhĂ«tuar nga veriu nĂ« jug dhe mundĂ«sisht nĂ« lindje e perĂ«ndim. PĂ«rderisa faktet tregojnĂ« se tregĂ«tia ishte kryesisht lokale, pĂ«r çka do tĂ« diskutojmĂ« mĂ« vonĂ«, pĂ«r çka pĂ«rdoreshin karavanet. Pra si i mbanin shĂ«nimet tregĂ«tarĂ«t? Sigurisht ata nuk kanĂ« mund t’i mbajnĂ« nĂ« mend figurat.

Dhe pĂ«rfundimisht, ne mund tĂ« pyesim si erdhi deri tek ne Kurani kur askush nuk ka qenĂ« i aftĂ« tĂ« shkruajĂ« nĂ« letĂ«r para kĂ«saj kohe? MyslimanĂ«t thonĂ« se ekziston njĂ« numĂ«r i kodeve tĂ« Kuranit menjĂ«herĂ« pas vdekjes sĂ« Muhamedit, siç janĂ« ato tĂ« Abdu’llah ibn Mas’ud Abu Musa dhe Ubayyb. Ka’b (Pearson 1986:406). ÇfarĂ« mund tĂ« jenĂ« kĂ«to kode kur nuk ka pasur dokumente tĂ« shkruara. Teksti Uthmanik gjithashtu Ă«shtĂ« dashur tĂ« shkruhet pĂ«rndryshe nuk do tĂ« ishte tekst! TĂ« shkruarit ekzistonte dhe atĂ«herĂ« por pĂ«r ndonjĂ« arsye asnjĂ« shĂ«nim nuk Ă«shtĂ« mbajtur nga ato dokumente tĂ« supozuara qĂ« i referohen vitit 750 PAS K.

Vjetërsia

Shkencëtarët e tjerë myslimanë thonë se për mungesën e dokumentacionit të hershëm duhet të fajësohet faktori kohë. Ata besojnë se materiali mbi të cilin bazohen burimet parësore janë shkruar ose dezintegruar në kohë, duke na lënë vetëm me disa shembuj sot, ose ishin janë grisur gjatë përdorimit, ose edhe janë shkatërruar plotësisht.

Ky argument është më se i dyshimtë. Në Bibliotekën Britanike kemi shembuj të gjerë të dokumentacioneve të shkruara nga individët në komunitete të cilat nuk janë larg Arabisë, ato dokumente datojnë qysh para qindra vitesh. Në ekspozim janë dorëshkrimet e Testamentit të Ri të tilla si Codex Syniaticus dhe Codex Alexandrinus, të cilat të dyja u shkruan në shekullin e katërt, 300 ose 400 vjet para periudhës në pyetje! Pse ato nuk janë dezintegruar nga vjetërsia?

Ky argument është në veçanti i dobët, sidoqoftë, është kur ne e vëmë në zbatim në vetë 400 vite pas vdekjes së Krishtit, ose midis shekujve të I-rë dhe të V-të. Islami nuk mund të sigurojë një dorëshkrim të vetëm deri në shekullin e tetë. Në qoftë se të krishterët mund të mbajnë kaq shumë mijëra dorëshkrime të lashta, të gjitha të shkruara shumë më përpara se shekulli i shtatë, në një kohë kur letra ende nuk ishte shfaqur, duke krijuar varësinë në papiruset të cilat prisheshin apo dezintegroheshin, atëherë dikush përpiqet të kuptojë pse myslimanët nuk janë në gjendje të avancojnë një dorëshkrim të vetëm nga kjo periudhë tepër e vonë, kur supozohet që është zbuluar? Kjo në të vërtetë shfaq një problem për argumentin që Kuranët e hershëm thjesht u dezintegruan me kohë, ose u shkatërruan, sepse ata ishin veshur.

Shkrimet

NĂ« pĂ«rgjigje, myslimanĂ«t pohojnĂ« se ata kanĂ« njĂ« numĂ«r tĂ« kĂ«tyre “redaktimeve Uthmatike,” kĂ«to kopje origjinale nga shekulli i shtatĂ« ende nĂ« zotĂ«rimin e tyre. Kam dĂ«gjuar myslimanĂ« qĂ« shpallin se gjenden kopje origjinale nĂ« MekĂ«, nĂ« Kajro dhe pothuajse nĂ« çdo vendbanim tĂ« lashtĂ« islamik. Shpesh u kam kĂ«rkuar qĂ« tĂ« mĂ« furnizojnĂ« mua me kĂ«to tĂ« dhĂ«na tĂ« cilat do tĂ« konkretizojnĂ« antikitetin e tyre, njĂ« detyrĂ« e cila, datimi, askush nuk ka qenĂ« nĂ« gjendje qĂ« ta bĂ«jĂ«.

Gjenden dy dokumente, sidoqoftë, të cilat ngrejnë pak besueshmëri, dhe tek të cilat shumë myslimanë referohen. Këto janë Dorëshkrimi i Samarkandit, i cili është i lokalizuar në Bibliotekën Sovjetike të Shtetit, në Tashkent, Uzbekistan (në pjesën veriore të ish-Bashkimit Sovjetik), dhe dorëshkrimi i Topkapit, i cili mund të gjendet në muzeumin e Topkapit në Stamboll të Turqisë.

Këto dy dokumente janë me të vërtetë të vjetra, dhe ka qenë bërë në to, nga shkruesit, një analizë etimologjike dhe paleografike mjaft e bollëshme, si dhe nga ekspertët në kaligrafitë arabe, për të justifikuar diskutimin e tyre këtu.

DorĂ«shkrimi i Sarmakandit – i marrĂ« nga Gilchrist Jame, al-Quran 1989, fq. 148-150):

Dorëshkrimi i Sarmakandit nuk është një dokument i kompletuar. Në fakt, jashtë 114 sureve të gjendura në Kuranet e sotme, vetëm pjesë nga sura 2 dhe 43 janë përfshirë. Nga këto sure shumica e tekstit mungon. Mbishkrimi aktual i teksit të kodeksit Sarmakand shfaq një problem të vërtetë, pasi është shumë i parregullt. Disa faqe janë kopjuar në rregullsi dhe uniformitet, ndërsa disa të tjera janë pothuajse të palidhura dhe të paekuilibruara. Në disa faqe teksti është tepër i gjerë, ndërsa në faqe të tjera është thjeshtazi i mpiksur dhe i përbledhur. Me kohë letra arabe KFA ka qenë përjashtuar nga teksti, ndërsa tek të tjerat jo vetëm që është zgjeruar por është dhe letra dominuese në tekst. Për shkak se kaq shumë faqe të dorëshkrimeve dallojnë gjerësisht nga njëra-tjetra, supozimi në ditët e sotme është se kemi një tekst të kompozuar, i përpiluar nga pjesë të dorëshkrimeve të ndryshme (Gilchrist 1989:150).

Gjithashtu brenda tekstit ne mund të gjejmë ndriçime artistike midis sureve, zakonisht të bëra nga grupe të ngjyrosura reshtash dhe katrorësh, si edhe 151 të kuqe, jeshile, blu, medalione portokall. Këto ndriçime kanë detyruar skenaristët i japin kodeksit një origjinë të shekullit të nëntë, pasi është përgjithësisht e papëlqyeshme që zbukurime të tilla të kenë shoqëruar një dorëshkrim Uthmanik të shekullit të shtatë të dërguar në provincat e ndryshme (Lings & Safadi 1976:17-20; Gilchrist 1989:151).

Dorëshkrimi i Topkapit

Dorëshkrimi i Topkapit në Stamboll, Turqi, është gjithashtu i shkruar në pergamenë, dhe pa shqiptim. Ashtu si Sarmakand MSS, ai është plotësuar me medalione dekorative duke treguar një moshë të vonë (Lings & Safadi 1976:17-20).

Myslimanët shpallin që këto të dyja duhen të jenë kopjet origjinale, në qoftë se jo origjinali i përpiluar nga Zaid ibn Thabit. Ndërkohë dikush vetëm ka nevojë ta krahasojë atë me kodeksin Sarmakand për të kuptuar që ato me shumë siguri nuk mund të jenë të dy origjialet Uthmanike. Për shembull, kodeksi i Topkapit të Istanbulit ka 18 vija tek faqja, ndërsa kodeksi i Sarmakandit në Tashkent ka vetën gjysmën, midis 8 dhe 12 vija në faqe; kodeksi i Stambollit është mbishkruar në një mënyrë shumë formale, fjalët dhe vijat pothuajse jouniformisht të jashtëshkruara, ndërsa teksti i kodeksit Sarmakand shpesh është i dalë dhe i shtrembëruar në mënyrë të konsiderueshme. Askush nuk mund të besojë që të dyja këto dorëshkrime ishin kopjuar nga të njëjtët skribë.

Analiza e shkrimit

EkspertĂ«t nĂ« analizat e dorĂ«shkrimeve pĂ«rdorin tre prova pĂ«r tĂ« siguruar moshĂ«n e tyre. PĂ«r tĂ« filluar ata provojnĂ« moshĂ«n e letrĂ«s nĂ« tĂ« cilĂ«n dorĂ«shkrimi Ă«shtĂ« shkruar, duke pĂ«rdorur proçese kimike tĂ« tilla si karbon-14. Kjo Ă«shtĂ« e mjaftueshme pĂ«r dokumente tĂ« veçanta si Kurani. Si i saktĂ« datimi midis +/-20 vite Ă«shtĂ« e mundshme. Ka qenĂ« njĂ« mbyllje nĂ« vetvete pĂ«r ta pĂ«rdurur atĂ«, sidoqoftĂ«, pĂ«r shkak tĂ« masĂ«s sĂ« materialit ka qenĂ« dashur tĂ« shkatĂ«rrohet nĂ« proçes (nga 1-3 gram) do tĂ« kĂ«rkonte tĂ« humbej shumĂ« nga dorĂ«shkrimi. NjĂ« formĂ« tjetĂ«r e rafinuar e karbonit –14 e njohur si AMS (PĂ«rshpejtuesi i MasĂ«s sĂ« SkeptometrisĂ«) Ă«shtĂ« tani i pĂ«rdorur, duke kĂ«rkuar vetĂ«m 0.5 deri 1.0 mg tĂ« materialit pĂ«r testim (Vanderkam 1994:17). NdĂ«rkohĂ«, pĂ«r t’u datuar asnjĂ« nga kĂ«to dorĂ«shkrime nuk Ă«shtĂ« testuar nga kjo metodĂ« e avancuar. EkspertĂ«t gjithashtu studiojnĂ« bojĂ«n e dorĂ«shkrimit dhe pĂ«rbĂ«rjen e saj, duke dalluar se nga ajo ka ardhur, ose nĂ«se Ă«shtĂ« fshirĂ« dhe Ă«shtĂ« kopjuar sipĂ«r. Por vjetĂ«rsia e kĂ«tyre dokumenteve do tĂ« ishte e vĂ«shtirĂ« tĂ« pĂ«rcaktohet pĂ«r shkak tĂ« vonshmĂ«risĂ« sĂ« dokumentit. KĂ«to probleme janĂ« pĂ«rbĂ«rĂ« nga paarritshmĂ«ria e kĂ«tyre dorĂ«shkrimeve pĂ«r kĂ«rkime tĂ« detajuara, pĂ«r shkak tĂ« frikĂ«s nga ata qĂ« i ruanin ato.

KĂ«shtu qĂ« specialistĂ«t duhen tĂ« shkojnĂ« tek shkrimi vetĂ«, pĂ«r tĂ« analizuar nĂ«se dorĂ«shkrimi Ă«shtĂ« i kohĂ«s sĂ« fundit ose i vjetĂ«r. Ky studim njihet mĂ« mirĂ« si paleografi. Stilet e formatit tĂ« letrĂ«s ndryshojnĂ« me kohĂ«. KĂ«to ndryshime kanĂ« prirje qĂ« tĂ« jenĂ« uniforme pasi qĂ« dorĂ«shkrimet ishin shkruar zakonisht nga skribĂ« profesionalĂ«. KĂ«shtu qĂ« shkrimi drejtohej tĂ« ndiqte lehtĂ« nĂ« pĂ«rshkrimin e marrĂ«veshjeve, vetĂ«m me ndryshime graduale (Vanderkam 1994:16). Nga ekzaminimi, shkrimet me dorĂ« nĂ« tekste tĂ« dhĂ«nat e tĂ« cilave pothuajse janĂ« tĂ« njohura dhe duke vĂ«nĂ« re zhvillimin e tyre nĂ« kohĂ«, paleografi mund t’i krahasojĂ« ato me tekste tĂ« tjera jo tĂ« datuara dhe kĂ«shtu tĂ« sigurojĂ« periudhĂ«n e kohĂ«s tĂ« cilĂ«s ato i pĂ«rkasin.

Kur ne i drejtojmĂ« tekstin paleografik dy shkrimeve tĂ« Sarmakandit dhe Topkapit ne arrijmĂ« nĂ« disa pĂ«rfundime interesante lidhur me datat e tyre. Ă«shtĂ« kjo provĂ« e cila Ă«shtĂ« duke provuar qĂ« tĂ« jetĂ« argumenti mĂ« serioz kundĂ«r mundĂ«sisĂ« qĂ« njĂ«ri ose tjetri nga kĂ«to dy dorĂ«shkrime mund tĂ« jenĂ« kopjuar, ose “Uthman” ose qĂ« ata ishin madje nĂ« ekzistencĂ« nĂ« shekullin e shtatĂ«.

Shkrimi Kufik

ÇfarĂ« myslimanĂ«t nuk kuptojnĂ« Ă«shtĂ« qĂ« kĂ«to dy shkrime janĂ« shkruar nĂ« skenarin e shkrimit kufik, njĂ« skenar qĂ« sipas ekspertĂ«ve kuranorĂ« modernĂ«, tĂ« tillĂ« si Martin Lings dhe Yasin Hamid Safadi, nuk u shfaq deri vonĂ« nĂ« shekullin e tetĂ« (790 dhe mĂ« vonĂ«), dhe as qĂ« nuk Ă«shtĂ« pĂ«rdorur nĂ« MekĂ« dhe MedinĂ« nĂ« shekullin e shtatĂ« (Lings & Safadi 1976:12-13,17; Gilchrist 1989:145-146; 152-153).

Arsyet për këtë janë pothuajse të thjeshta. Konsidero: Shkrimi kufik, në esencë i njohur si al-Khatt al-Kufi, e merr emrin e tij nga qyteti Kufa në Irak (Lings & Safadi 1976:17). Duhet të jetë tepër e çuditshme për këtë që të jetë shkrimi zyrtar i një Kurani Arab pasi është një shkrim që e merr emrin e tij nga një qytet që ka qenë pushtuar nga arabët 10-14 vite më herët.

ËshtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« tĂ« shĂ«nojmĂ« sĂ« qyteti i Kufas, qĂ« nĂ« ditĂ«n e sotme Ă«shtĂ« Iraku, Ă«shtĂ« njĂ« qytet i cili duhet tĂ« ketĂ« qenĂ« Sassanid ose Persia para asaj kohe (637-8 PAS K.). KĂ«shtu, ndĂ«rkohĂ« qĂ« arabishtja duhet tĂ« ketĂ« qenĂ« e njohur atje, nuk mund tĂ« ketĂ« qenĂ« gjuha predominuese, lĂ«nĂ« vetĂ«m shkrimin predominues, deri shumĂ« vonĂ«.

Ne në fakt dimë, që shkrimi kufik arriti përsosjen e tij gjatë fundit të shekullit të tetë (150 vjet pas vdekjes së Muhamedit) dhe pas saj u bë shumë i gjerësisht i përdorur në gjithë botën myslimane. Kjo ka kuptim, mbas 750 PAS K., pasi Abbasids kontrolloi islamin, dhe pikërisht tek sfondi i tyre persian ishin përqendruar në zonat e Kufas dhe Bagdadit. Kështu që ato kanë dashur shkrimin e tyre të dominojë. Duke qenë vetë të dominuara nga Umayyads (të cilët ishin të vendosur në Damask) për 100 vite, tani mund të jetë pothuajse e kuptueshme që shkrimi arab që pati origjinën në zonën e tyre të influencës, të tillë si shkrimi kufik, do të mund të zhvillohej në atë të cilën ne e gjejmë në këto dy dokumente të përmendura këtu.

Pamja e Formatit

NjĂ« faktor tjetĂ«r qĂ« na drejton tek datat e vona pĂ«r kĂ«to dy dorĂ«shkrime janĂ« formatet nĂ« tĂ« cilat ato janĂ« shkruar. Dikush mund tĂ« vĂ«rejĂ« se pikĂ«risht tek stĂ«rgjatja e stilit tĂ« shkrimit tĂ« kufik, ata tĂ« dy pĂ«rdorin fletĂ« qĂ« janĂ« mĂ« tĂ« gjera se sa ata janĂ« tĂ« gjatĂ«. Kjo Ă«shtĂ« e njohur si “pamja e formatit”, njĂ« format i huazuar nga dokumentet e krishtera tĂ« SirisĂ« dhe Irakut tĂ« shekullit tĂ« tetĂ« dhe tĂ« nĂ«ntĂ«. DorĂ«shkrimet e hershme arabe ishin tĂ« gjitha tĂ« shkruara nĂ« “format tĂ« rregulltĂ«”.

Prandaj këtu qëndron arsyeja që të dy dorëshkrimet, i Topkapit dhe i Sarmakandit, të cilat ishin shkruar në shkrimin kufik, dhe për shkak se ata përdorin pamje të formatit, nuk mund të kenë qenë shkruar më herët se 150 vjet pas supozimit të përpilimit të Redaktimit Utmanik; rreth 700 ose 800 PAS K. (Gilchrist 1989:144-147)

Shkrimet ‘”mail” dhe ‘”mashk”

Pra pĂ«r çfarĂ« mund tĂ« jenĂ« pĂ«rdorur shkrimet nĂ« Hijaz (Arabi) nĂ« atĂ« kohĂ«? Ne dimĂ« qĂ« atje gjendeshin dy shkrime tĂ« hershme arabe me tĂ« cilat myslimanĂ«t modern nuk janĂ« familjarizuar. KĂ«to janĂ« shkrimi i al-Ma’il, qĂ« pĂ«rparoi nĂ« MedinĂ« (Lings & Safadi 1976:11; Gilchrist 1989:144-145). Shkrimi i al-Ma’il erdhi nĂ« pĂ«rdorim nĂ« shekullin e shtatĂ« dhe mund tĂ« identifikohet lehtĂ«, pasi Ă«shtĂ« shkruar nĂ« mospĂ«rfilljen e engjĂ«llit (shiko shembullin nĂ« faqen 16 tĂ« Jam al-Quran tĂ« Gilchrist 1989). NĂ« fakt fjala al-Ma’il do tĂ« thotĂ« “duke anuar.” Ky shkrim mbijetoi pĂ«r mĂ« tepĂ«r se dy shekuj para se tĂ« biente nĂ« mospĂ«rdorim.

Shkirmet mashk gjithashtu i pĂ«rkasin shekullit tĂ« shtatĂ«, por vazhduan tĂ« pĂ«rdoren pĂ«r shumĂ« shekuj. JanĂ« mĂ« tepĂ«r nĂ« formĂ« horizontale dhe mund tĂ« dallohet nga stili i tij i lirĂ« dhe kursiv. (Gilchrist 1989:144). NĂ«se Kurani Ă«shtĂ« pĂ«rpiluar nĂ« kĂ«tĂ« kohĂ« nĂ« shekullin e shtatĂ«, atĂ«herĂ« dikush mund ta ketĂ« pritur pasi qe shkruar ose nĂ« shkrimin e ma’il ose mashq.

Interesante Ă«shtĂ« qĂ« ne e kemi Kuranin tĂ« shkruar nĂ« shkrimin e Ma’il, dhe konsiderohet qĂ« tĂ« jetĂ« Kurani mĂ« i hershĂ«m nĂ« zotĂ«rimin tonĂ« sot. NdĂ«rkohĂ« nuk Ă«shtĂ« gjetur as nĂ« Stamboll ose Tashkent, por ironikisht, qĂ«ndron nĂ« BibliotekĂ«n Britanike nĂ« LondĂ«r (Lings & Safadi 1976:17,20; Gilchrist 1989:16,144). Ka qenĂ« e datuar drejt fundit tĂ« shekullit tĂ« tetĂ«, nga Martin Lings, pĂ«rgjegjĂ«si i dikurshĂ«m pĂ«r dorĂ«shkrimet nĂ« BibliotekĂ«n Britanike, i cili vetĂ« Ă«shtĂ« njĂ« praktikant mysliman. Prandaj, me ndihmĂ«n e analizave tĂ« shkrimeve, ne jemi mjaft tĂ« qartĂ« qĂ« nuk gjendet ndonjĂ« dorĂ«shkrim i njohur i Kuranit tĂ« cilin e zotĂ«rojmĂ« sot qĂ« daton qĂ« nga shekulli i shtatĂ« (Gilchrist 1989:147-148,153).

PĂ«r mĂ« tej, dukshĂ«m tĂ« gjitha fragmentet e shkrimeve kuranore tĂ« cilat ne i zotĂ«rojmĂ« tani nuk datojnĂ« mĂ« herĂ«t se 100 vjet pas kohĂ«s sĂ« Muhamedit. NĂ« librin e saj “Kaligrafia dhe Kultura Islame”, Annemari Schimmel nĂ«nvizon kĂ«tĂ« pikĂ« kur ajo shpall qĂ« ndaras nga zbulimet e kohĂ«ve tĂ« fundit (Kuran) nĂ« Sanaa, “mĂ« tĂ« hershme fragmente tĂ« datuara kthehen pas nĂ« çerekun e parĂ« tĂ« shekullit tetĂ«.” (Schimmels 1984:4).

Interesante mbetet që, këto Kurane nga Sanna ende mbesin një mister, pasi qeveria e Jemenit i ka ndaluar gjermanët që i zbuluan ato për të botuar gjetjen e tyre. A mund të jetë kjo një mundësi për të zbuluar për çfarë Kuranët e hershëm mund të tregojnë? Ka pasur sugjerime që shkrimet e këtyre Kuranëve të hershëm të shekullit të tetë nuk përputhen me ato që i kemi sot. Ne ende presim ta dimë të gjithë të vërtetën.

Nga provat që kemi, gjithsesi duket e pamundur që pjesët e të supozuarit Kuran të kopjuara në drejtimin e Uthman të kenë mbijetuar. Me çfarë ne kemi mbetur është ndërhyrja e 150 vjetëve të cilën nuk e llogarisim. Sidoqoftë, para se të vazhdojmë me Kuranin, le të kthehemi tek gojëdhënat myslimane dhe të vazhojmë diskutimin tonë nëse këto burime të hershme të Kuranit mund të sigurojnë një vlerësim të mjaftueshëm të autoritetit të Kuranit. Trupi i gojëdhënave që janë të përdorura në mënyrë të gjerë janë Hadithet.

Besueshmëria

Ka shumĂ« diskutim jo vetĂ«m midis historianĂ«ve, por edhe mbrenda islamit gjithashtu, madje edhe sot si dhe besueshmĂ«risĂ« tĂ« pĂ«rpiluesve tĂ« haditheve. Ashtu si vĂ«mĂ« re mĂ« herĂ«t, sasia e teksteve tona historike nĂ« islamin e hershĂ«m u pĂ«rpiluan midis viteve 850-950 PAS K. (Humphreys 1991:71). I gjithĂ« ky material i vonshĂ«m pĂ«rdori kĂ«to pĂ«rpilime si standartin e tyre, ndĂ«rsa materiali i hershĂ«m thjesht nuk mund tĂ« vĂ«rtetohĂ«t me ndonjĂ« shkallĂ« auteneciteti (Humphreys 1991:71-72). Mund tĂ« ketĂ« qenĂ« atĂ«herĂ« qĂ« gojĂ«dhĂ«nat e hershme nuk u zbuluan mĂ«, dhe kĂ«shtu u lanĂ« qĂ« tĂ« dezintegroheshin ose u shkatĂ«rruan. Ne nuk e dimĂ«. ÇfarĂ« ne dimĂ« Ă«shtĂ« qĂ« kĂ«ta pĂ«rpilues e morĂ«n materialin e tyre nga pĂ«rmbledhje tĂ« pĂ«rpiluara midis brenda dekadave rreth 800 PAS K., dhe jo nĂ« ndonjĂ« nga dokumentet tĂ« cilat u shkruan nĂ« shekullin e shtatĂ«, dhe sigurisht jo nga Muhamedi dhe miqtĂ« e tij (Humphreys 1991:73; 83; Schacht 1949:143-145; Goldziher1889-90:72).

Gjithashtu dimĂ« qĂ« shumĂ« nga pĂ«rpilimet e tyre ishin parafrazime tĂ« Akhbars-it tĂ« hershĂ«m (anekdota dhe shprehje) tĂ« cilat ata konsideronin qĂ« ishin tĂ« pranueshme, megjithĂ«se çfarĂ« kriteri i tyre ishte Ă«shtĂ« ende njĂ« mister (Humphreys 1991: 83). Tani duket qartĂ« qĂ« nĂ« fillim tĂ« shekullit tĂ« IX “shkollat e ligjit” e bĂ«nĂ« tĂ« mirĂ«filltĂ« agjendĂ«n e tyre duke shpallur qĂ« doktrina e tyre erdhi si fillim nga shokĂ«t e profetit dhe pastaj nga vetĂ« profeti (Schacht 1949:153-154). Schacht pohon se origjina pĂ«r kĂ«tĂ« ndĂ«rmarje ishte studiuesi al-Shafi’i (vdiq mĂ« 820 PAS K.). Ishte ai qĂ« vuri gisht qĂ« tĂ« gjitha gojĂ«dhanat e ligjit t’i kalonin Muhamedit, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« ruhej besueshmĂ«ria e tyre. Dhe si rezultat masa e madhe e gojĂ«dhĂ«nave ligjore tĂ« kryera nga studiuesit klasik tĂ« ligjit duke evokuar autoritetin e profetit zunĂ« fill qĂ« nga koha e Shafit’it e deri vonĂ«, dhe si pasojĂ« shprehin doktrinat e vjetra irakiane, dhe jo ato nga Arabia e herĂ«shme (Schach 1949:145). ËshtĂ« kjo agjenda e imponuar nga çdo studiues i ligjit nĂ« lidhje me zgjedhjen e traditave nĂ« shekujt e IX dhe tĂ« X pĂ«r tĂ« cilat shumĂ« besojnĂ« se bĂ«jnĂ« tĂ« pavlefshĂ«m origjinalitetin e haditheve.

Vansbrough bie dakort me Humphreys dhe Schacht kur ai pohon qĂ« shĂ«nimet e literaturĂ«s, megjithĂ«se e prezentojnĂ« veten e tyre si bashĂ«kohore me ngjarjet qĂ« pĂ«rshkruajnĂ«, aktualisht i pĂ«rkasin njĂ« periudhe fare mirĂ« mbas ngjarjeve tĂ« tilla, tĂ« cilĂ«t sugjerojnĂ« qĂ« ata i kanĂ« shkruar mĂ« vonĂ« sipas pikave tĂ« kĂ«ndvĂ«shtrimit nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« t’i pĂ«rshtaten agjendĂ«s sĂ« atĂ«hershme (Rippin 1985:155-156). Merrni shembullin e Shi’itit. Agjenda e tyre Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtet pothuajse transparente ndĂ«rkohĂ« qĂ« ata pohojnĂ« qĂ« 2000 hadithet e vlefshme, pjesa mĂ« e madhe e tyre (1750), rrodhĂ«n nga Aliu, djali i ligjshĂ«m i profetit, tek i cili tĂ« gjithĂ« shitĂ«t shikojnĂ« pĂ«r frymĂ«zim. NjĂ« vĂ«zhguesi tĂ« rastĂ«sishĂ«m kjo i duket mĂ« tepĂ«r e dyshimtĂ«. NĂ«se premisa pĂ«r autenicitetin e shi’tĂ«ve ishte politikisht e pastĂ«rtĂ« atĂ«herĂ« pĂ«rse nuk do tĂ« nxjerrim nĂ« pĂ«rfundim qĂ« e njĂ«jta premisĂ« ishte nĂ« punĂ«, atĂ«herĂ« me pĂ«rpiluesit e tjerĂ« tĂ« traditave?

Pyetja qĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ« Ă«shtĂ« nesĂ« gjendet ndonjĂ« “pjesĂ« e sĂ« vĂ«rtetĂ«s historike” e cila Ă«shtĂ« lĂ«nĂ« qĂ« tĂ« pĂ«rdoret nga ne? Schacht dhe Vansbrough janĂ« qĂ« tĂ« dy skeptikĂ« nĂ« kĂ«tĂ« pikĂ« (Schacht dhe Vasbrough 1949:147-149; Vansbrough 1978:119). Patricia Crone e merr kĂ«tĂ« argument njĂ« hap mĂ« tutje duke debatuar pĂ«r besueshmĂ«rinĂ« e gojĂ«dhĂ«nave qĂ« janĂ« humbur prirjet e tyre nga çdo pĂ«rpilues individual.

PunĂ«t e pĂ«rpiluesve tĂ« parĂ« si Abu Mikhnaf, Sayf b.’Umar, ‘Avana, Ibn Ishak dhe Ibn al-Kalbi janĂ« shtylla tĂ« mjera tĂ« gojĂ«dhĂ«nave tĂ« pabarabarta qĂ« reflektonin personalitetin e askujt, shkollimin, vendin ose kohĂ«n. AtĂ«herĂ« kemi ngelur me dokumenta qĂ« mbartin pak besueshmĂ«ri (Crone 1987:213-215). Madje dhe materialet e hershme na ndihmojnĂ« pak. MagazĂ«t, qĂ« janĂ« historitĂ« e betejave dhe fushatave tĂ« profetit, janĂ« dokumentet mĂ« tĂ« hershme myslimane qĂ« ne zotĂ«rojmĂ«. Ata duhet tĂ« na kenĂ« dhĂ«nĂ« kuptimin mĂ« tĂ« mire tĂ« asaj kohe, ndĂ«rkohĂ« qĂ« na tregojnĂ« shumĂ« pak pĂ«r jetĂ«n e profetit dhe mĂ«simet e tij. NĂ« fakt, rastĂ«sisht, askund nĂ« kĂ«to dokumente nuk Ă«shtĂ« gjendur ndonjĂ« respekt pĂ«r Muhamedin si profet.

Kundërthëniet

NjĂ« problem i mĂ«tejshĂ«m me gojĂ«dhĂ«nat janĂ« kontraditat, konfuzioni dhe jo vazhdimĂ«sia ashtu si dhe anomalitĂ« tĂ« cilat janĂ« tĂ« dukshme gjithandej. PĂ«r shembull Croni pyet, “çfarĂ« bĂ«jmĂ« ne me shpalljen e Baladhurit qĂ« Kibla (drejtimi i lutjeve) nĂ« xhaminĂ« e parĂ« tĂ« Kufanit ishte drejt perĂ«ndimit. QĂ« atje ka kaq shumĂ« fatime, dhe qĂ« “disa herĂ« Aliu shfaqet si vĂ«llai i Muhamedit? ËshtĂ« njĂ« gojĂ«dhĂ«nĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n informacioni s’ka kuptim dhe tĂ« drejton askund.” (Crone 1980:12)

Disa autorë shkruan raporte që kundërshtonjnë disa raporte të tjera që ata vetë i shkruan (Humpreheys 1991:73; Crone 1987:217-218). Al-Tabari, për shembull, shpesh jep ndryshime, dhe disa herë duke kundërshtuar tregimet e incidenteve të njëjta (Kennedy 1986:362). Pyetja se deri kur al-Tabari e publikoi materialin e tij mbetet ende e hapur. Ai përzgjodhi akbhar-et (tregime të shkurtra) të cilat ai i përdori për të përparuar dhe ilustruar temat e përgjithshme rreth historisë së shpalljes së islamit?

Ibn Ishak na informon qĂ« Muhamedi qĂ«ndroi nĂ« njĂ« vakum politik para se tĂ« hynte nĂ« (MedinĂ«), por mĂ« vonĂ« na tregohet qĂ« ai rrĂ«mbeu autoritetin e sunduesve atje (Ibn Hisham 1986:285, 385,411). Ibn Ishak gjithashtu tregon qĂ« hebrenjtĂ« nĂ« MedinĂ« ishin mbĂ«shtetĂ«s tĂ« fqinjĂ«ve tĂ« tyre arabĂ«, dhe ndĂ«rkohĂ« ishin tĂ« ngacmuar nga ata (Ibn Hisham ed. 1860:286,372,373,378). CilĂ«n prej kĂ«tyre tregimeve kontradiktore duhet ta besojmĂ«? Pasi Croni na tregon, “historitĂ« janĂ« treguar me mospĂ«rfillje tĂ« plotĂ« pĂ«r atĂ« qĂ« situata nĂ« MedinĂ« mund tĂ« ketĂ« apo mos ketĂ« qenĂ« nĂ« faktet historike.” (Crone 1987:218).

NjĂ« tjetĂ«r vĂ«shtirĂ«si janĂ« tregimet e dukshme kontradiktore tĂ« dhĂ«na nga pĂ«rpilues tĂ« ndryshĂ«m (Rippin 1990:10-11). ShumĂ« variacione kanĂ« mbi njĂ« temĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. Merrni pĂ«r shembull 15 tregime tĂ« ndryshme tĂ« takimit tĂ« Muhamedit me pĂ«rfaqĂ«suesit e feve joislamike qĂ« e njihnin atĂ« si profeti i ardhshĂ«m (Crone 1987:219-220). Disa gojĂ«dhĂ«na e vendosin kĂ«tĂ« takim gjatĂ« miturisĂ« sĂ« tij (Ibn Hisham ed. 1860:107), disa tĂ« tjerĂ« kur ai ishte nĂ«ntĂ« ose dymbĂ«dhjetĂ« vjeç (Ibn Sa’d 1960:120), ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ« thonĂ« qĂ« ai ishte 25 vjeç nĂ« atĂ« kohĂ« (Ibn Hisham ed. 1860:119). Disa gojĂ«dhĂ«na pohojnĂ« se ai ishte parĂ« nga tĂ« krishterĂ«ve etiopianĂ« (Ibn Hisham ed. 1860:107), apo nga hebrenjtĂ« (Abd al-Razzaq 1972:318), ndĂ«rsa disa tĂ« tjerĂ« pohojnĂ« qĂ« ai ishte njĂ« parashikues ose Kahin nĂ« Meka apo nĂ« Ukaz apo nĂ« Dhu’l-Majaz (Ibn Sa’d 1960:166; Abd al-Razzaq 1972:317; Abu Nu’ayam 1950:95,116f). Crone pĂ«rfundon qĂ« ajo qĂ« ne kemi kĂ«tu nuk Ă«shtĂ« asgjĂ« mĂ« tepĂ«r se “15 versione tĂ« barabarta tĂ« trilluara tĂ« njĂ« ngjarjeje qĂ« kurrĂ« nuk zuri vend” (Crone 1987: 220).

Si pasojë është vështirë të sigurohemi cilat raporte janë origjinale, dhe kush janë ato që duhen hedhur. Ky është një problem që ngatërron shumë myslimanë dhe orientalistë madje dhe sot.

Ngjashmëritë

NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, shumĂ« gojĂ«dhĂ«na reflektojnĂ« tĂ« njĂ«jtin material si tĂ« tjerat, duke nĂ«nkuptuar riciklimin e tĂ« njĂ«jtit trup tĂ« dhĂ«nash nĂ«pĂ«rmjet shekujve pa ndonjĂ« referencĂ« se nga erdhĂ«n. Merrni pĂ«r shembull historinĂ« e al-Tabarit pĂ«r jetĂ«n e profetit e cila Ă«shtĂ« shumĂ« e njĂ«jtĂ« si ajo e SirĂ«s tĂ« Ibn Hisham-it, dhe shumĂ« i njĂ«jtĂ« me librin e tij “Komente mbi Kuranin,” i cili Ă«shtĂ« i njĂ«jtĂ« me pĂ«rmbledhjen e Haditheve tĂ« Bukharit. PĂ«r shkak tĂ« ngjashmĂ«rive tĂ« tilla nĂ« njĂ« datĂ« kaq tĂ« vonĂ«, ata duken sikur drejtohen nĂ« njĂ« pikĂ« tĂ« vetme herĂ«t nĂ« shekullin e nĂ«ntĂ«, nga i cili tĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t morĂ«n materialin e tyre (Crone 1983:63).

KĂ«to materiale, si pasojĂ« krijuan probleme tĂ« gjera pĂ«r historianĂ«t tĂ« cilĂ«t mund t’i konsiderojnĂ« autentike nĂ« qoftĂ« se ka tĂ« dhĂ«na tĂ« vĂ«zhguara tĂ« cilat mund tĂ« vlerĂ«sohen objektivisht qĂ« kanĂ« dalĂ« vetĂ« nga njĂ« burim dytĂ«sor, tĂ« tilla si burimet e para nga tĂ« cilat kĂ«to gojĂ«dhĂ«na u pĂ«rfituan. NdĂ«rkohĂ« kemi pak ku tĂ« referohemi. Pyetja atĂ«herĂ« duhet tĂ« jetĂ«: a ekzistuan ndonjĂ«herĂ« burimet e para, dhe nĂ« qofte se po, a do tĂ« ishte e mundur tĂ« njiheshin ato, duke pĂ«rdorur materialin dytĂ«sor nĂ« dispozicionin tonĂ«?”

Riprodhimi

Një problem tjetër me këto tradita është riprodhimi (Rippin 1990:34). Siç kemi përmendur, këto punime filluan të shfaqen jo më herët se shekulli i tetë (200-300 vjet pas ngjarjes që ato i referohen). Dhe papritur ato u shumëzuan nga qindra në mijëra. Pse? Si mund ta shpjegojmë ne riprodhimin?

Merrni pĂ«r shembull vdekjen e Abdllahut, babai i Muhamedit. PĂ«rpiluesit e mesit tĂ« shekullit tĂ« tetĂ« (Ibn Ishaq dhe Ma’mar) kishin rĂ«nĂ« dakord qĂ« Abdallahu kishte vdekur herĂ«t, duke e lĂ«nĂ« Muhamedin jetim, por ndĂ«r detajet mĂ« specifike tĂ« vdekjes sĂ« tij PerĂ«ndia e dinte mĂ« mirĂ«” (Cook 1983:63).

MĂ« tej nĂ« shekullin e nĂ«ntĂ« duket sikur dihet mĂ« shumĂ«. Vakidi i cili shkroi 50 vjet mĂ« vonĂ« na tregon jo vetĂ«m vdekjen e Abdallahut, por se si ai vdiq, ku vdiq, dhe se sa ishte mosha e tij, dhe vendin ekzakt tĂ« varrimit tĂ« tij. Sipas MajkĂ«ll Cook, “ky evolucion nĂ« kursin e njĂ« gjysĂ«m shekulli nga njĂ« pasiguri nĂ« njĂ« shumicĂ« detajesh tĂ« sakta sugjeron qĂ« njĂ« pjesĂ« e madhe e asaj qĂ« Uakidi dinte nuk ishte njohuri.” (Cook 1983:63-65) Kjo Ă«shtĂ« thuajse tipike e Uakidit. Ai ishte gjithmonĂ« i gatshĂ«m pĂ«r tĂ« dhĂ«nĂ« data, lokacione, emra, por jo edhe Ibn Ishak (Crone 1987:224). “Nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur,” Crone kundĂ«rpĂ«rgjigjet, qĂ« studiuesit janĂ« kaq tĂ« dhĂ«nĂ« pas Uakidit: ku mund tĂ« gjejĂ« dikush njĂ« informacion kaq tĂ« mrekullushĂ«m dhe tĂ« saktĂ« pĂ«r gjithçka qĂ« ai dĂ«shiron tĂ« dijĂ«? Por duke parĂ« qĂ« ky informacion ishte i tĂ«ri i panjohur pĂ«r Ibn Ishak, vlera e tij Ă«shtĂ« e dyshimtĂ« nĂ« ekstrem. Dhe nĂ« qoftĂ« se ky informacion i rremĂ« i mbledhur nĂ« kursin e dy gjeneratave midis Ibn Ishak dhe Uakidit, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’iu larguar pĂ«rfundimit qĂ« madje dhe mĂ« shumĂ« duhet tĂ« jetĂ« mbledhur nĂ« tre gjenerata midis profetit dhe Ibn Ishak.” (Crone1987:224)

Si rrjedhojë, pa ndonjë kontrollë të vërtetë, ose dëshirë për të prezantuar ndonjë dokumentacion përpiluesit u bënë më shumë se çfarë zyra e tyre u lejonte. Studiuesit myslimanë të cilët ishin në dijeni për këtë shumëzim e justifikojnë atë duke pretenduar që feja myslimane ishte në fillimin e vendosjes së saj në këtë kohë. Kështu, ishte e natyrshme që punimet e literaturës do të fillonin të shfaqeshin të shumta në numër. Materialet e hershme të shkruara, ata thonë, nuk i përkisnin më islamit të ri, dhe si rrjedhojë u hodhën ose humbën (Humprehyes 1991:72).

Ndërsa ka disa besueshmëri në këtë teori, dikush mund të mendojë që pak nga këto dokumente mund të kenë mbetur, të futura tutje në ndonjë bibliotekë, ose brenda koleksionit të ndokujt. Ndërkohë nuk gjendet asgjë, dhe kjo është dyshuese.

E njĂ« rĂ«ndĂ«sie tĂ« madhe, sidoqoftĂ«, Ă«shtĂ« nĂ«se “Tekstet Uthmanike Kuranore” (redaktimi pĂ«rfundimtar, qĂ« supozohet tĂ« jetĂ« pĂ«rpiluar nga Zaid ibn Thaib, nĂ« 646-650 PAS K., dhe burimi i Kuranit tonĂ« tĂ« pĂ«rkohshĂ«m) do tĂ« pĂ«rfshiheshin nĂ« kĂ«tĂ« skenar? Pa dyshim do ketĂ« qenĂ« konsideruar tĂ« ketĂ« pasur lidhje, pĂ«rsa kemi pĂ«rmendur mĂ« parĂ«, sipas gojĂ«dhĂ«nave tĂ« gjitha kopjet e tjera ishin djegur nga Kalifi Uthman mbasi, duke e lĂ«nĂ« kĂ«tĂ« tekst, nga i cili 4 kopje u bĂ«nĂ«. Ku janĂ« kĂ«to kopje sot? Segmentet e dorĂ«shkrimeve mĂ« tĂ« hershme tĂ« Kuranit qĂ« ne zotĂ«rojmĂ« janĂ« tĂ« datuara jo mĂ« herĂ«t se 690-750 PAS K.! (Schimmel 1984:4) A janĂ« ata tĂ« cilĂ«t e mbajnĂ« kĂ«tĂ« pozitĂ« tĂ« gatshĂ«m pĂ«r tĂ« pranuar qĂ« kĂ«to kopje gjithashtu janĂ« hedhur sepse nuk kishin mĂ« lidhje me islamin e ri?

Për më tej, gërshetimi i numrit të madh të Haditheve që shfaqen në shekullin e nëntë krijon një çëshjte skepticizmi. Ishte shpallur që nga mesi i shekullit të nëntë gjendeshin mbi 600,000 hadithe, ose histori të hershme mbi profetin. Në fakt gojëdhëna ka atë që ato ishin kaq të shumta në numër sa që Kalifi sundues kërkoi nga Al Bukhari, studiuesi i njohur, që të mblidhte thëniet e vërteta të profetit nga të 600,000-at. Me sa duket, edhe atëherë kishte dyshim për vërtetësinë e shumë prej këtyre haditheve.

Bukhari kurrĂ« nuk e shpjegoi kriterin i cili e udhĂ«hoqi nĂ« zgjedhjen e tij, pĂ«rveç popullarizimin e shqiptimeve tĂ« “joreabilitimit” dhe “paqĂ«ndrueshmĂ«risĂ«” (Humprheys 1991:73). NĂ« fund ai ruan vetĂ«m 7397 nga hadithet, ose mjerisht 1.2%, sidoqoftĂ« duke lejuar pĂ«rsĂ«ritjen, totali neto Ă«shtĂ« 2762, tĂ« mbledhura, Ă«shtĂ« thĂ«nĂ«, nga 600,000 (A.K.C. 1993:12). ÇfarĂ« kjo do tĂ« thotĂ«, nga 600000 hadithet 592603 nga ato ishin tĂ« rreme, dhe duheshin pastruar. KĂ«shtu afĂ«rsisht 99% e kĂ«tyre haditheve ishin konsideruar tĂ« rreme. Kjo e kthen besimin nĂ« lypĂ«si!

Ironikisht është ky lloj skenari krijon dyshim rreth origjinalitetit për çdo hadith. Si erdhën këto 600000 hadithe në vend të parë në qoftë se shumë prej tyre ishin konsideruar të rreme? A ishin shkruar ndonjë prej tyre? A kemi ndonjë provë të ekzistencës së tyre përpara kësaj kohe? Aspak!

Fakti qĂ« ato u materializuan nĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ« (nĂ« shekullin IX ose 250 vjet pas ngjarjes sĂ« cilĂ«s ato referojnĂ«) dhe vetĂ«m pasi ato ishin refuzuar, duket sikur sugjerojnĂ« qĂ« ato ishin krijuar apo adoptuar nĂ« atĂ« kohĂ«, dhe jo mĂ« herĂ«t. KĂ«to shpallje tĂ« bĂ«ra mĂ« herĂ«t nga Schacht lidhur me nevojĂ«n e pĂ«rpiluesve pĂ«r t’i origjinalizuar ligjet dhe gojĂ«dhĂ«nat e huazuara u bĂ«nĂ« pĂ«r tĂ« gjetur njĂ« lidhje me profetin. NĂ« nxitimin e tyre ata huazuan shumĂ« tepĂ«r lirisht, tĂ« cilat nĂ« kthim e detyruan UlamĂ«n qĂ« tĂ« ndalej dhe kanonizonte ato hadithe tĂ« cilat konsideroheshin qĂ« mbĂ«shtesnin agjendĂ«n e tyre. Kjo na le me problemin se si ata vendosĂ«n se cilat hadithe ishin origjinale dhe cilat jo.

Isnadi

PĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur kĂ«tij problemi, studiuesit myslimanĂ« pohojnĂ« qĂ« kuptimi i parĂ« pĂ«r tĂ« zgjedhur midis haditheve tĂ« rreme dhe origjinale ishte njĂ« proçes i transmetimit gojor i quajtur nĂ« gjuhĂ«n arabe isnad. Kjo pĂ«rmbajtje myslimanne ishte shkenca qĂ« u pĂ«rdor nga Bukhari, Tabari, dhe pĂ«rpiluesĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« shekullit tĂ« nĂ«ntĂ« dhe tĂ« dhjetĂ« pĂ«r tĂ« origjinalizuar pĂ«rpilimet e tyre. PĂ«r tĂ« ditur se kush ishte autori origjinal i hadithve tĂ« shumta nĂ« favor tĂ« tyre, pĂ«rpiluesit siguruan njĂ« listĂ« emrash e cila supozohej qĂ« kthehej tek gjurmĂ«t e autorit nĂ«pĂ«rmjet kohĂ«s deri tek vetĂ« profeti. PĂ«r shkak tĂ« rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« saj pĂ«r diskutimin tonĂ«, kjo shkencĂ« e isnadit ka nevojĂ« tĂ« shpjegohet nĂ« detaje tĂ« gjera:

QĂ« t’i jepej besueshmĂ«ri njĂ« hadithi, njĂ« rrĂ«fenje, njĂ« listĂ« emrash iu bashkangjit çdo dokumenti e supozuar pĂ«r tĂ« dezinjuar nĂ«pĂ«rmjet kujt hadithi ka kaluar. Ishte njĂ« zinxhir emrash transmetuesish, duke shpallur, unĂ« e mora kĂ«tĂ« nga________ i cili e mori nga________ i cili e mori nga njĂ« shok i profetit. (Rippin 1990:37-39).

Ndërsa në perëndim i gjejmë transmetimet gojore të dyshimta. Ato u zhvilluan fare mirë në botën arabe, si mjet për të përforcuar një pjesë të mirë të historisë së tyre. Problemi me transmetimet gojore është se nga vetë natyra e tyre ato kanë mundësi të jenë të hapura për prishje pasi nuk kanë asnjë formulë të shkruar ose dokument për të vërtetuar vërtetësinë e tyre. Kështu mund të manipulohen lehtë sipas agjendës së oratorit.

Për myslimanët e hershëm, sidoqoftë, isnadi ishte konsideruar themelor, pasi ai dha nënshkrimin e atyre nga i cili dokumenti erdhi. Qëllimi ynë është se si mund të dimë nëse emrat ishin origjinalë? A tha me të vërtetë personi të cilit isnadi i ishte besuar çfarë i është besuar për të thënë?.

Një përpilues, për të fituar besueshmëri për shkrimet e tij, do të rreshtonte individë të njohur historikisht në isnadin e tij, e ngjashme me zakonin që ne përdorim sot duke kërkuar individë të denjë për të shkruar parathënie në librat tanë. Sa më e gjatë lista, brenda zinxhirit, aq më e madhe besueshmëria. Por ndryshe nga ata që shkruajnë parathënie sot, përpiluesit e shekullit të nëntë nuk kishin dokumentacion për të provuar që burimet e tyre ishin origjinale. Ata individë emrat e të cilëve ata huazuan kishin kohë që kishin vdekur, dhe nuk mund të garantonin atë çfarë kishin thënë.

Si pĂ«r kurreshtje, “isnad kishte pĂ«r tendencĂ« qĂ« tĂ« rritej nĂ« tĂ« kaluarĂ«n”. NĂ« disa tekste tĂ« veçanta njĂ« shpallje do tĂ« gjendet drejtuar njĂ« kalifi tĂ« dinastisĂ« sĂ« Umayyad-it, pĂ«r shembull, ose e kundĂ«rta, si nĂ« rastin e disa aforizmave legale, diku, e njĂ«jta shpallje do tĂ« gjendet nĂ« formĂ«n e raportit tĂ« hadithit me dokumente tĂ« plota isnadesh qĂ« tĂ« kthejnĂ« tek Muhamedi ose njĂ« nga shokĂ«t e tij.” (Rippin 1990:38).

Prandaj duket mĂ« tepĂ«r sikur isnadet ishin pĂ«rdorur pĂ«r t’i dhĂ«nĂ« autoritet ndonjĂ« hadithi tĂ« veçantĂ« tĂ« cilat “qartĂ«sisht janĂ« tĂ« pĂ«rqendruara nĂ« çëshjtet e interesit tĂ« komunitetit nĂ« gjeneratat pas Muhamedit por tĂ« cilat kanĂ« qenĂ« vendosur si kornizĂ« si parashikime tĂ« bĂ«ra nga ai.” ( Rippin 1990:38) KĂ«to isnade dhe hadithet tĂ« cilat ata supozueshĂ«m i origjinalizojnĂ« mjerisht dĂ«shmojnĂ« se çfarĂ« pasardhĂ«sit zgjodhĂ«n tĂ« besonin nĂ« vend tĂ« asaj se çfarĂ« mund tĂ« gjykohej si fakt historik, qĂ« nĂ« kthim dobĂ«son atĂ« tĂ« cilĂ«n ata kĂ«rkuan ta komunikonin (Crone 1987:214).

ËshtĂ« tepĂ«r e dukshme, se si isnadĂ«t nĂ« vend qĂ« tĂ« vĂ«rtetojnĂ« dhe mbĂ«shtesin materialin qĂ« ne e gjejmĂ« nĂ« gojĂ«dhĂ«nat myslimane, shfaqin njĂ« problem mĂ« tĂ« madh. Ne kemi ngelur me realizimin qĂ« pa ndonjĂ« transmetim tĂ« vazhdueshĂ«m midis shekullit tĂ« shtatĂ« dhe tĂ« tetĂ«, gojĂ«dhĂ«nat mund tĂ« jenĂ« konsideruar vetĂ«m si njĂ« hije e shekullit tĂ« nĂ«ntĂ« dhe tĂ« dhjetĂ« dhe asgjĂ« mĂ« tepĂ«r.

ÇfarĂ« Ă«shtĂ« mĂ« tepĂ«r, shkenca e isnadit, e cila vendos pĂ«r origjinalizimin e shumĂ« isnadeve fillojĂ« vetĂ«m nĂ« shekullin e dhjetĂ«, shumĂ« kohĂ« pasi isnadet qĂ« ishin nĂ« pyetje u pĂ«rpiluan (Humphryes 1991:81), dhe kĂ«shtu kanĂ« lidhje pĂ«r diskutimin tonĂ«. Si rrjedhojĂ«, pĂ«r shkak se Ă«shtĂ« njĂ« shkencĂ« kaq e pasaktĂ«, “rregulli i gishtit” pĂ«r shumĂ« historianĂ« sot Ă«shtĂ«: sa mĂ« e gjatĂ« lista, qĂ« pĂ«rfshin emrat e historianĂ«ve mĂ« tĂ« njohur, aq mĂ« dyshues Ă«shtĂ« origjinaliteti i tij. Ne kurrĂ« nuk do ta dimĂ«, nĂ«se emrat e radhitur nĂ« isnadet dhanĂ« ose morĂ«n informacionin mĂ« tĂ« cilin ata ishin besuar.

Historitë e treguara

Ndoshta argumenti mĂ« i madh kundĂ«r pĂ«rdorimit tĂ« gojĂ«dhĂ«nave myslimane si njĂ« burim Ă«shtĂ« problemi i transmetimit. PĂ«r tĂ« kuptuar mĂ« mirĂ« kĂ«tĂ« argument ne kemi nevojĂ« tĂ« gĂ«rmojmĂ« nĂ« qindra vjet para Ibn Ishak (765 PAS K.), dhe pas vdekjes sĂ« Muhamedit (632 PAS K.), qĂ« kurse mĂ«suesit myslimanĂ« nga tĂ« cilĂ«t morĂ«m biografinĂ« e Muhamedit nuk ishin depozituesit e mirĂ«filltĂ« tĂ« kujtesĂ«s sĂ« gojĂ«dhĂ«navĂ« tĂ« profetit.” (Crone 1980:5).

Sipas Patricia Crone, dhe njĂ« kĂ«rkuesi danez nĂ« fushĂ«m e burimeve tĂ« kriticizmit, sĂ«rish ne dimĂ« pak rreth materialit origjinal, pasi gojĂ«dhĂ«nat janĂ« rimprehur nga njĂ« rritje e treguesve tĂ« historive nĂ« njĂ« periudhĂ« tĂ« njĂ« shekulli e gjysĂ«m (Crone 1980:3). KĂ«ta tregues historish ishin quajtur kussas. ËshtĂ« besuar qĂ« ata kanĂ« pĂ«rpiluar historitĂ« e tyre duke pĂ«rdorur modele tĂ« legjendave biblike tĂ« cilat ishin pothuajse tĂ« popullarizuara nĂ« dhe rreth botĂ«s bizantine nĂ« atĂ« kohĂ«, ashtu si dhe historitĂ« mĂ« origjinĂ« iraniane. Nga historitĂ« e tyre ata rritĂ«n njĂ« literaturĂ« tĂ« cilat i pĂ«rkasin novelave historike mĂ« tepĂ«r se sa historisĂ« (Levi Della Vida 1934:441).

Brenda këtyre historive ishin shembuj të materialeve të cilat ishin transmetuar nga gojëdhëna gojore me gjenerata përpara se ato të shkruheshin. Ato ishin të dy llojeve: Mutauatir (material i dorëzuar në mënyrë të njëpasnjëshme) dhe Mashhur (material që ishte i njohur mirë ose i njohur në mënyrë të gjerë) (Uelch 1991:361).

Patricia Crone nĂ« librin e saj: “Tregtia e MekĂ«s dhe ngritja e islamit”, pohon qĂ« shumica e asaj qĂ« pĂ«rpiluesit e vonshĂ«m morĂ«n erdhi nga kĂ«ta rrĂ«fimtarĂ« historish (kussas) qĂ« ishin tradicionalisht magazinat e vĂ«rteta tĂ« historisĂ«:


na ishin njĂ«herĂ« treguesit e historisĂ« qĂ« krijonin gojĂ«dhĂ«na (traditĂ«n) myslimane. GojĂ«dhĂ«nat (traditat) historike tĂ« zĂ«shme, pĂ«r tĂ« cilat Ă«shtĂ« supozuar tĂ« kenĂ« shtuar legjendat e tyre, thjesht nuk ekziston. Kjo Ă«shtĂ« pĂ«r shkak se treguesit e historive luajtĂ«n njĂ« rol vendimtar nĂ« formimin e gojĂ«dhĂ«nĂ«s qĂ« gjendet kaq pak histori nĂ« tĂ«. Pasi njĂ« tregimtar u ndoq nga njĂ« tjetĂ«r, rimbledhja e sĂ« kaluarĂ«s ishte reduktuar nĂ« njĂ« grup tĂ« pĂ«rbashkĂ«t historish, temash, motivesh qĂ« mund tĂ« kombinohen dhe rikombinohen nĂ« njĂ« bollshmĂ«ri tĂ« dukshme tregimesh faktike. Çdo kombinim dhe rikombinim do tĂ« gjeneronte detaje tĂ« reja, dhe si informacion i rremĂ« i mbledhur, informacioni i pastĂ«r do tĂ« humbte. NĂ« mungesĂ«n e njĂ« gojĂ«dhĂ«ne alternative, studiuesit e hershĂ«m ishin tĂ« detyruar tĂ« bazoheshin nĂ« rrĂ«fimet e treguesve historikĂ«, si Ibn Ishak, Uaqidi dhe historianĂ« tĂ« tjerĂ«. KĂ«ta tregues, pĂ«r shkak se u bazuan nĂ« tĂ« njĂ«jtin repertor tĂ« rrĂ«fimeve ata tĂ« gjithĂ« thanĂ« gjĂ«ra tĂ« njĂ«jta. (Crone 1987:225)

PĂ«r shkak se tregimet e hershme tĂ« shkruara tĂ« jetĂ«s sĂ« Muhamedit nuk ishin shkruar deri vonĂ« nĂ« periudhĂ«n e Umayyidit (750 PAS K.), “gojĂ«dhĂ«na fetare e islamit,” Crone beson, “Ă«shtĂ« kĂ«shtu njĂ« monument drejt shkatĂ«rrimit sesa ruajtjes sĂ« kaluarĂ«s,” (Crone 1980:7) dhe “Ă«shtĂ« kjo traditĂ« ku informacioni nuk ka kuptim dhe nuk tĂ« drejton askund.” (Crone 1980:12) Prandaj, kĂ«tu qĂ«ndron tĂ« arsyetojmĂ« qĂ« gojĂ«dhĂ«na myslimane thjesht nuk Ă«shtĂ« e denjĂ« pĂ«r besueshmĂ«ri pasi ajo ka shumĂ« tepĂ«r ecuri gjatĂ« rrjedhĂ«s sĂ« transmetimit nga njĂ« gjeneratĂ« tek tjetra. NĂ« fakt, ne mundemi mĂ« sĂ« miri tĂ« pĂ«rsĂ«risim cfarĂ« ne pothuajse kemi shpallur: gojĂ«dhĂ«nat janĂ« pĂ«rkatĂ«se vetĂ«m kur ato flasin pĂ«r periudhĂ«n kur ato ishin shkruar, dhe asgjĂ« mĂ« tepĂ«r.

Gjenden kaq shumĂ« vĂ«shtirĂ«si nĂ« gojĂ«dhĂ«nat: tĂ« dhĂ«nat e vona pĂ«r doracakĂ«t e hershĂ«m, humbja e besueshmĂ«risĂ« pikĂ«risht nĂ« agjendat e vjetra, dhe kontradiktat tĂ« cilat janĂ« tĂ« dukshme kur dikush i lexon ato, ashtu si dhe shumimi drejt redaktimit agresiv nga treguesit-historikĂ«, dhe shkenca joekzakte e isnadit e pĂ«rdorur pĂ«r vĂ«rtetim. A nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur qĂ« historianĂ«t, ndĂ«rsa detyroheshin pĂ«r t’ju referuar materialit tĂ« paraqitur nga gojĂ«dhĂ«na myslimane (pĂ«r shkak tĂ« masĂ«s sĂ« saj dhe qĂ«llimit), preferojnĂ« tĂ« gjejnĂ« shpjegime alternative ndaj ideve dhe teorive tradicionale tĂ« pranuara, ndĂ«rsa duke kĂ«rkonin diku tjetĂ«r pĂ«r burim materiali tĂ« mĂ«tejshĂ«m?

Duke iu referuar më herët Kuranit, ka kuptim që të kthehemi tek ai, pasi gjenden shumë studiues myslimanë të cilët shpallin që është vetë Kurani ai cili na sjellë te burimi më i mirë për autoritetin e tij, dhe jo gojëdhënat.

KRITIKË E BRËNDSHME E KURANIT

NdĂ«rsa myslimanĂ«t mbajnĂ« njĂ« shikim tĂ« lartĂ« pĂ«r tĂ« gjitha Shkrimet, duke pĂ«rfshirĂ« BesĂ«lidhjen e VjetĂ«r dhe tĂ« Re, ata kĂ«rkojnĂ« njĂ« pozitĂ« supreme dhe tĂ« veçantĂ« pĂ«r Kuranin, duke shpallur ngjitjen e tij mbi tĂ« gjitha shkrimet, pĂ«r shkak se, sipas tyre, nĂ« fillim, nuk ishte shkruar kurrĂ« nga njeriu dhe kĂ«shtu kurrĂ« nuk ishte infektuar me mendimet ose stilet e njeriut. PĂ«r arsye si kjo shpesh Ă«shtĂ« referuar si “NĂ«na e Librave” (e marrĂ« nga Sura 43:3-4).

BĂ«rja e Kuranit

Myslimanët deklarojnë se superioriteti i Kuranit mbi të gjitha zbulesat e tjera është pikërisht në strukturën e tij të sofistikuar dhe në stilin e tij prozaik elokuent. Ata citojnë nga suret 10:37-38, 2:23, ose 17:88, të cilat thonë:

“A do tĂ« thonĂ« ata Muhamedi e harroi atĂ«?” PĂ«rgjigju: Sillni atje – para njĂ« kapitulli tĂ« ngjashĂ«m me tĂ«, dhe thĂ«rrisni kĂ« tĂ« mundni nĂ« ndihmĂ«n tuaj, pĂ«rkrah Allahut, nĂ«se ju flisni tĂ« vĂ«rtetĂ«n.” Kjo mburrje Ă«shtĂ« imituar nĂ« hadithe (Mishkat III, fq. 664), e cila thotĂ«: Kurani Ă«shtĂ« mrekullia mĂ« e madhe midis mrekullive tĂ« botĂ«s
 Ky libĂ«r Ă«shtĂ« i dyti, i askujt nĂ« botĂ«, sipas vendimit pĂ«rfundimtar tĂ« njerĂ«zve tĂ« mĂ«suar pĂ«r diksion, stil, retorikĂ«, mendime dhe ligje tĂ« shĂ«ndosha dhe rregullat pĂ«rcaktuese tĂ« fateve tĂ« njerĂ«zimit.”

Pa-imitueshëria

MyslimanĂ«t pĂ«rfundojnĂ« qĂ« ndĂ«rsa nuk ka asnjĂ« literaturĂ« tĂ« barasvlefshme nĂ« ekzistencĂ«, kjo provon qĂ« Kurani Ă«shtĂ« njĂ« mrekulli e ardhur, e zbritur poshtĂ« nga PerĂ«ndia, dhe jo thjesht e shkruar nga njĂ« njeri i vetĂ«m. ËshtĂ« kjo paimitueshmĂ«ri (veçanti) e quajtur I’jaz nĂ« arabisht, tĂ« cilĂ«n myslimanĂ«t besojnĂ« qĂ« provon autoritetin e tij hyjnor dhe kĂ«shtu statusin e tij si njĂ« mrekulli, dhe konfirmon rolin e Muhamedit ashtu si dhe vĂ«rtetĂ«sinĂ« e islamit (Rippin 1990:26).

Ndërkohë Kurani vetë shfaq dyshime përsa i përket formulimit të tij të rrjedhshëm, dhe sigurisht krijon dyshime në lidhje me paimitueshmërinë e tij. Në fakt ne dimë që nuk ishte deri në fund të shekullit të tetë ideja e paimitueshmërisë kur mori shprehjen më të plotë të saj, kryesisht në përgjigje të shkrimeve diskutuese të krishtera të asaj kohe (Rippin 1990:26).

Gjenden disa myslimanĂ« tĂ« cilĂ«t pĂ«rpiqen tĂ« kuptojnĂ« nĂ«se pyetja e paimitueshmĂ«risĂ« Ă«shtĂ« nĂ« pĂ«rgjithĂ«si e pĂ«rshtatshme pĂ«r Kuranin. C.G. Pfander, studiues mbi islamin, na tregoi mĂ« 1835 qĂ«, “Nuk ka ndonjĂ« kuptim, dhe Ă«shtĂ« njĂ« opinion prejudikuesve arabĂ« se stili letrar i Kuranit Ă«shtĂ« superior kundrejt gjithĂ« librave ne gjuhĂ« arabe. Ka shumĂ« dyshime nĂ«se elokuenca dhe poetika e tejkalon Mu’allaqat-in nga Imraul Quais, ose Maqamat-in e Haririt, megjithĂ«se nĂ« tokĂ«n myslimane pak njerĂ«z kanĂ« kurajo pĂ«r tĂ« shprehur njĂ« opinion tĂ« tillĂ«.” (Pfander 1835:264).

Pfander shtjellon duke krahasuar Kuranin me BiblĂ«n. Ai shpall, “Kur ne lexojmĂ« BesĂ«lidhjen e VjetĂ«r nga origjinali, nĂ« hebraisht, shumĂ« studiuesĂ« u pĂ«rfundojnĂ« se elokuenca e IsaisĂ«, e Ligjit tĂ« RipĂ«rtĂ«rirĂ« dhe e shumĂ« psalmeve, si shembuj, Ă«shtĂ« mĂ« e madhe sesa cilado nga pjesĂ«t e Kuranit. Me vĂ«shtirĂ«si ndonjĂ« nga myslimanĂ«t mund tĂ« mohojĂ« kĂ«tĂ«, dhe ndoshta asnjĂ« mysliman qĂ« njeh mirĂ« arabishten dhe hebraishten mund tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje tĂ« mohojĂ« atĂ«.” (Pfander 1835:266)

Dobësitë strukturore të Kuranit

Një krahasim me Biblën, sjell në dritë probleme të tjera, kur dikush që është i familjarizuar me Biblën, fillon të lexojë Kuranin, është menjëherë e dukshme që Kurani është një lloj literature krejtësisht ndryshe, pavarësisht nga meritat e tij poetike.

Ndërsa Bibla përmban shumë tregime historike, Kurani përmban shumë pak. Ndërsa Bibla del jashtë rrugës së saj për të shpjeguar terminologjitë dhe territoret që nuk janë familjare me të, kurse Kurani qëndron i heshtur për to. Në fakt struktura e vërtetë e Biblës, që konsiston në një bibliotekë prej 66 librash, e shkruar në një periudhë prej 1500 vjetësh zbulon që ajo është e radhitur sipas kronologjisë, subjektit dhe temës. Kurani në krahun tjetër, lexohet më tepër si një përzierje dhe koleksion konfuz i shpalljve dhe i ideve, shumë prej të cilave mbartin pak lidhje me kapitujt dhe vargjet që vijojnë. Shumë studiuesë veçojnë që Kurani është kaq i pështjellë në përbërjen e tij saqë kërkon dedikimin më të madh të dikujt që të depërtojë në të.

Studiuesi i hershĂ«m gjerman Salomon Reichnach nĂ« analizat e tij tĂ« rrepta shpall qĂ«: “Nga pikĂ«pamja e literaturĂ«s, Kurani ka pak merita. Recitimet, pĂ«rsĂ«ritjet, sjellja prej fĂ«mije, mungesa e llogjikĂ«s dhe zbulimet koherente tĂ« lexuesit tĂ« papĂ«rgatitur nĂ« çdo faqe, Ă«shtĂ« poshtĂ«ruese pĂ«r inteligjencĂ«n njerĂ«zore tĂ« mendojĂ« qĂ« kjo literaturĂ« mediokre tĂ« ketĂ« qenĂ« subjekt i komenteve tĂ« panumĂ«rta, dhe qĂ« miliona njerĂ«z janĂ« duke harxhuar ende kohĂ« duke e pĂ«rvetĂ«suar atĂ«.” (Reinach 1932:176)

Në një frymë të tillë, enciklopedia e McClintock dhe e Strong-ut tregon që:

“Çështja e Kuranit Ă«shte jashtĂ«zakonisht jokoherente dhe moralizuese, libri duket qartĂ« qĂ« Ă«shtĂ« shkruar pa rregull llogjik tĂ« mendimeve madje si i tĂ«rĂ« ose pjesĂ«-pjesĂ«. Kjo arsyetohet me parregullsinĂ« dhe mĂ«nyrĂ«n e rastĂ«sishme me anĂ« tĂ« sĂ« cilĂ«s thuhet qĂ« libri Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ«. (McClintock and Strong 1981:151)”

Defektet letrare

Madje dhe myslimani i hershĂ«m, studiuesi Dashti, ankohet pĂ«r defektet e Kuranit, duke thĂ«nĂ«: ‘‘FatkeqĂ«sisht Kurani Ă«shtĂ« redaktuar keq; pĂ«rmbajtjet e tij janĂ« parapĂ«rgatitje tĂ« topitura.” Ai arrin nĂ« rezultatin qĂ«, “tĂ« gjithĂ« studentĂ«t e Kuranit habiten pĂ«rse redaktuesit nuk kanĂ« pĂ«rdorur metodat logjike dhe natyrale pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« njĂ« rregull tĂ« zbulesave sipas datave, qĂ«kur kopja e tekstit tĂ« Ali ibn Taleb humbi.” (Dashti 1985:28)

Në leximin e sureve të Kuranit dikush shpejt mund të kuptojë që ky nuk është sipas kronologjisë. Sipas traditës kapitujt më të gjatë që në fillim janë ata që janë shkruar më vonë, dhe kapitujt më të shkurtër që gjenden në fund konsiderohen më të vjetrit. Ende e njëjta traditë na tregon që janë disa sure të cilat përmbajnë brenda tyre zbulesa të hershme apo të vona.

NjĂ« problem tjetĂ«r Ă«shtĂ« ai i pĂ«rsĂ«ritjes. Na Ă«shtĂ« treguar qĂ« Kurani ishte i supozuar qĂ« tĂ« mbahej mend nga ata qĂ« ishin analfabetĂ« dhe tĂ« pashkolluar. Prandaj Ă«shtĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« njĂ« princip, nĂ« njĂ« pĂ«rsĂ«ritje tĂ« pafund tĂ« tĂ« njĂ«jtit material (Morey 1992:113). E gjithĂ« kjo tĂ« drejton nĂ« njĂ« ngatĂ«rresĂ« tĂ« mirĂ«filltĂ« pĂ«r lexuesin fillestar, dhe duket qĂ« na drejton nĂ« njĂ« stil qĂ« tĂ« kujton tregimtarĂ«t e pĂ«rmendur mĂ« sipĂ«r. Kurani ka vĂ«shtirĂ«si tĂ« tjera qĂ« i pĂ«rkasin literaturĂ«s sĂ« tij. ” RĂ«ndĂ«sia e subjektit brenda kapitujve individualĂ« hidhet nga njĂ« temĂ« tek tjetra, me dyfishime dhe parregullsi tĂ« dukshme nĂ« gramatikĂ«, ligje dhe teologji tĂ« bollshme” ( Rippin 1990:23 ). Gjuha qĂ« Ă«shtĂ« pĂ«rdorur Ă«shtĂ« semi-poetike, ndĂ«rsa gramatika, e lĂ«nĂ« pas dore, Ă«shtĂ« kaq eliptike dhe shpesh e turbulltĂ« dhe e dyshimtĂ«. Ka mosmarrĂ«veshje gramatikore (p.sh. pĂ«rdorimi i foljeve nĂ« shumĂ«s tĂ« shoqĂ«ruara me subjektet nĂ« njĂ«jĂ«s), dhe variacione nĂ« trajtimin e gjinisĂ« sĂ« emrave (p.sh. shiko suret 2:177; 3:59; 4:162; 5:69; 7:160; 63:10) (Rippin 1990:28). ShumĂ« herĂ« tek fjalitĂ« mungojnĂ« foljet. Dhe supozohet qĂ« lexuesi Ă«shtĂ« mirĂ« i informuar. Ka pak shpjegime dhe si pasojĂ« Ă«shtĂ« vĂ«shtirĂ« tĂ« lexohet.

Nuk ka vetĂ«m probleme strukturore. Patricia Crone na tregon qĂ«, “midis grupeve tĂ« rreshtave ndarje tĂ« parĂ«ndĂ«sishme janĂ« papritur tĂ« shpeshta. Zoti paraqitet nĂ« vetĂ«n e parĂ« dhe tĂ« tretĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n fjali. Mund tĂ« ketĂ« lĂ«nie pas dore, tĂ« cilat nĂ«se nuk bĂ«hen mirĂ« me anĂ« tĂ« interpretimit, e bĂ«jnĂ« kuptimin tĂ« pakapshĂ«m.” (Cook 1983:68).

Në përgjigje të këtyre akuzave, teolog-gramatikani al-Rummani (ka vdekur më 996, PAS K.) argumenton që elipset dhe parregullsitë gramatikore ishin me të vërtetë sajime retorike pozitive sesa një evidencë e shkrimeve të ngutura apo të pakujdeshme (Rippin 1990:27).

Nuk ka pasur aspak synime nga jomyslimanĂ«t pĂ«r tĂ« hedhur poshtĂ« kontestimin e mĂ«sipĂ«rm pĂ«r tĂ« shfaqur arsyen e vĂ«rtetĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« parregullsi. Al-Kindi njĂ« diskutues i krishterĂ« i punĂ«suar nĂ« gjygjin e Chaliphal, ka diskutuar me myslimanĂ«t mĂ« herĂ«t, nĂ« 830 PAS K. (pas kĂ«saj, besoj, ishte kanonizimi i Kuranit). Ai dukej se kuptonte planet e myslimanĂ«ve nĂ« atĂ« kohĂ«. Duke pĂ«rkrahur shpalljen me anĂ« tĂ« myslimanĂ«ve qĂ« Kurani vetĂ« ishte prova pĂ«r frymĂ«zimin e tij hyjnor ai pĂ«rgjigjet duke thĂ«nĂ«: “Rezultati i gjithĂ« kĂ«saj (proçesi me anĂ« tĂ« tĂ« cilit Kurani u shfaq) Ă«shtĂ« i dukshĂ«m tek ju tĂ« cilĂ«t i keni lexuar shkrimet dhe shikoni se si nĂ« librin tuaj historitĂ« janĂ« marrĂ« sĂ« bashku dhe janĂ« pĂ«rzierĂ«; njĂ« evidencĂ« qĂ« shumĂ« duar tĂ« ndryshme kanĂ« punuar nĂ« tĂ«, dhe kanĂ« shkaktuar çrregullime, duk shtuar ose hequr atĂ« çfarĂ« ata kanĂ« pĂ«lqyer ose nuk e kanĂ« pĂ«lqyer. TĂ« tilla janĂ« tani kushte e zbulesĂ«s tĂ« ardhur nga qielli?” (Muir 1882:18-19,28).

Në mënyrë interesante, shpallja e Al-Kindit në shekullin e nëntë, bie dakort me konkluzionin e Wansbrough, pas 1100 vjetësh më vonë, të dy duke thënë Kurani është rezultat i një përpilimi të rastësishëm nga redaktuesit e mëvonshëm të një shekulli apo më vonë pas ngjarjeve kuranike. (Wansbrough 1977:51).

Gjithanësia

Një tjetër vështirësi me Kuranin është qëllimi i tij. Disa vargje tregojnë që është një libër vetëm për arabët (Sura 14:4; 42:7; 43:3; 46:12), ndërsa vargje të tjera thonë që është një zbulesë për të gjithë njerëzit dhe për të gjitha kohët (Sura 34:28; 33:40). A erdhi ky aplikim universal më vonë, që ndodhi pas ardhjes së islamit në vendet tjera të huaja, dhe midis njerëzve të huaj? Nëse është kështu, lind dyshimi përmbi riaftësimin e tij si një burim i hershëm.

Ndërprerja

NĂ« Kuran ka gjithashtu raste tĂ« qarta tĂ« ndĂ«rprerjes. NjĂ« shembull qĂ« Michael Cook na tregon qĂ« Ă«shtĂ« gjendur nĂ« Suren 53, ku “teksti themelor konsiston nĂ« vargjet e shkurtra tĂ« njĂ«trajtshme nĂ« njĂ« stil frymĂ«zues, por qĂ« nĂ« dy vende Ă«shtĂ« ndĂ«rprerĂ« nga njĂ« prozaik (i paimagjinuar) dhe fjalĂ«shumĂ«sie (proliksiteti: fjalĂ« tĂ« gjata dhe tĂ« mĂ«rzitshme) pĂ«rforcimi i tĂ« cilit nga stili Ă«shtĂ« pothuajse jashtĂ« vendit.” (Cook 1983:69) A thua vjen kjo gjĂ« nga i njĂ«jti burim, dhe a thua i pĂ«rkasin kĂ«saj sureje?

NjĂ« pjesĂ« tjetĂ«r domethĂ«nĂ«se Ă«shtĂ« shpeshmĂ«ria me tĂ« cilĂ«n gjejmĂ« versionet alternative tĂ« tĂ« njĂ«jtave pasazheve nĂ« pjesĂ« tĂ« ndryshmĂ« tĂ« Kuranit. E njĂ«jta histori mund tĂ« gjendet e pĂ«rsĂ«ritur nĂ« variante tĂ« vogla nĂ« sure tĂ« ndryshme. Kur tĂ« vendosura njĂ« pĂ«r njĂ« kĂ«to versione tĂ« ndryshme shpesh tregojnĂ« tĂ« njĂ«jtin variant qĂ« dikush mund tĂ« gjejĂ« midis versioneve paralele tĂ« traditĂ«s gojore. (Cook 1983:69). PĂ«rsĂ«ri ne pĂ«rballemi me njĂ« tjetĂ«r shembull tĂ« njĂ« libri tĂ« shkruar nga mĂ« shumĂ« se njĂ« autor, por nga njĂ« libĂ«r i pĂ«rpiluar mĂ« vonĂ« nga njĂ« numĂ«r individĂ«sh. Ky problem bĂ«het mĂ« i qartĂ« kur ne shohim disa data tĂ« supozuara “biblike” tĂ« cilat i gjejmĂ« nĂ« Kuran.

Burimet e talmudike në Kuran

ShumĂ« mundĂ«si hutimesh janĂ« pĂ«r tĂ« krishterĂ«t kur marrin tĂ« lexojnĂ« Kuranin pĂ«r historitĂ« biblike tĂ« shumta qĂ« kanĂ« pak ngjashmĂ«ri me ato tĂ« BiblĂ«s. HistoritĂ« kuranore pĂ«rfshijnĂ« shumĂ« shtrembĂ«rime, amendamente, dhe disa shtime tĂ« çuditshme tĂ« historive tĂ« njohura qĂ« ne dimĂ« dhe kemi mĂ«suar. KĂ«shtu pra nga erdhĂ«n kĂ«to histori, nĂ«se s’kanĂ« ardhur nga shkrimet e mĂ«hershme?

PĂ«r fatin e mirĂ« ne kemi literaturĂ« tĂ« shumtĂ« tĂ« apokrife tĂ« hebrenjĂ«ve (pjesĂ« tĂ« shumta nga Talmudi), datuar qĂ« nga shekulli i dytĂ«, PAS K., me tĂ« cilat mund t’i krahasojmĂ« shumĂ« prej kĂ«tyre historive. Ne gjejmĂ« ngjashmĂ«ri tĂ« çuditshme midis fabulave dhe tregimeve tĂ« njerĂ«zve, dhe historive qĂ« rinumĂ«rohen nĂ« Kuran. (shiko: materialet e Talmudit tĂ« marra nga Feinburg 1993:1162-1163).

Shkrimet e talmudit u pĂ«rzienĂ« nĂ« shekullin e dytĂ« PAS K., nga ligjet gojore (Mishnah) dhe traditat e atyre ligjeve (Gemara). KĂ«to ligje dhe tradita ishin krijuar pĂ«r t’ju pĂ«rshtatur ligjeve tĂ« Moisiut (Torah) me ndryshimin e kohĂ«ve. Ato gjithashtu pĂ«rfshinin interpretimet dhe diskutimet e ligjeve (tĂ« Halakhah dhe Haggadah etj.) shumĂ« hebrenjĂ«ve nuk i konsiderojnĂ« shkrimet e Talmudit autoritare, por ata i lexojnĂ« ato pa pasur interes pĂ«r kohĂ«t nĂ« tĂ« cilĂ«n u shkruan.

Pra si ndodhi qĂ« kĂ«to shkrime hebreje joautoritare tĂ« Talmudit u pĂ«rfshinĂ« nĂ« Kuran. Midis shekullit tĂ« shtatĂ« dhe tĂ« nĂ«ntĂ« shumĂ« komunitete hebreje mund tĂ« gjendeshin nĂ« Gadishullin Arabik (tĂ« njohura si Hijaz). Ato ishin pjesĂ« e diasporĂ«s qĂ« kishte ikur nga Palestina pas shkatĂ«rrimit tĂ« Jeruzalemit mĂ« 70 PAS K. njĂ« numĂ«r i madh i kĂ«tyre hebrenjĂ«ve u drejtuan nga kĂ«to shkrime tĂ« Talmudit tĂ« cilat ishin pĂ«rcjellĂ« gojarisht brez pas brezi. Çdo brez e zbukuronte rĂ«ndĂ«sinĂ«, ose me kohĂ« e bashkonte folklorin lokal, kĂ«shtu qĂ« ishte e vĂ«shtirĂ« tĂ« dihej se çfarĂ« historitĂ« origjinale pĂ«rmbanin. Kishte dhe nga ata qĂ« midis hebrenjĂ«ve besonin qĂ« kĂ«to shkrime tĂ« Talmudit kanĂ« qenĂ« shtuar “pllakave tĂ« ruajtura” (DhjetĂ« UrdhĂ«resave, dhe nĂ« Torah tĂ« cilat mbaheshin nĂ« ArkĂ«n e BesĂ«lidhjes), dhe besohej qĂ« ishin replika tĂ« librit qiellor (Feinburg 1993:1163).

Disa studiues besojnĂ« se qĂ«kur mĂ« vonĂ« pĂ«rpiluesit e islamit erdhĂ«n nĂ« skenĂ«, nga shekulli i tetĂ« deri nĂ« shekullin e nĂ«ntĂ«, ata e shtuan kĂ«tĂ« pjesĂ« tĂ« literaturĂ«s materialeve tĂ« Kuranit. Prandaj nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u çuditur qĂ« njĂ« numĂ«r i kĂ«tyre traditave tĂ« hebrenjĂ«ve u pranuan pa qĂ«llim nga redaktuesit e mĂ«vonshĂ«m, dhe u bĂ«nĂ« pjesĂ« nĂ« shkrimet e shenjta tĂ« islamit. Gjenden pothuajse pak histori qĂ« e kanĂ« rrĂ«njĂ«n e tyre nĂ« shekullin e dytĂ« tĂ« literaturĂ«s apokrife hebreje. Do shikojmĂ« kĂ«tu vetĂ«m tri prej tyre, dhe pastaj tĂ« pĂ«rmendim tĂ« tjera nĂ« fund tĂ« kĂ«tij seksioni:

Historia e Abelit dhe Kainit

Kjo histori (gjendet në Sura 5:30-32) fillon pothuajse ashtu siç është përmendur në Bibël me Kainin që vret vëllanë e tij Abelin (megjithëse ata nuk përmenden me emra në Kuran). Qysh në ajetin 31, pasi Kaini e therr Abelin, historia ndryshon dhe nuk vazhdon më sipas Biblës. Nga mund të ketë ardhur ky tregim i Kuranit? është ky një shënim historik që ka qenë i panjohur për shkruesit e Biblës?

Në të vërtetë, burimi për këtë pjesë u skicua shumë kohë pasi Besëlidhja e Vjetër u kanonizua, dhe pasi Besëlidhja e Re u shkrua. Në fakt ka tri burime prej të cilave ky tregim mund të jetë marrë: Targumi i Jonathan-ben-Uzziah; Targumi i Jeruzalemit, dhe libri i quajtur Pirke-Rabbi Eleazar (Shrrosh 1988:144). Të tre këto dokumente janë shkrime hebreje nga Talmudi, të cilat ishin tradita gojore midis viteve 150-299 PAS K. Këto histori janë komente mbi ligjet e Biblës, dhe dihen që nuk përmbajnë asgjë më shumë se sa legjenda dhe përralla hebrenjsh. Ndërsa lexojmë këtë histori të veçantë nga Kurani ne gjejmë një krahasim paralel të qëlluar me tri burime talmudike:

Kurani-Sura 5:31

“AtĂ«herĂ« Allahu dĂ«rgoi njĂ« korb, i cili gĂ«rmoi tokĂ«n pĂ«r t’i treguar atij sesi tĂ« fshihte trupin e vĂ«llait tĂ« tij. ‘I mjeri unĂ«!” tha ai; ‘nuk isha as nĂ« gjendje si ky korb, qĂ« tĂ« fshihja trupin e vĂ«llait tim? AtĂ«herĂ« ai u mbush plot me dĂ«shpĂ«rim.”

Targumi i Jonatanit-ben-Uziah

“Adami dhe Eva ishin ulur ishin ulur pranĂ« kufomĂ«s, duke vajtuar pa ditur se çfarĂ« tĂ« bĂ«nin, sepse ata nuk kishin njohuri rreth varrosjes. NjĂ« korb erdhi aty, mori trupin e vdekur tĂ« shokut tĂ« tij, dhe duke gĂ«rmuar nĂ« tokĂ«, e varrosi para syve tĂ« tyre. Adami tha, ‘”le tĂ« ndjekim shembullin e korbit”, ‘ kĂ«shtu mori trupin e Abelit dhe e varrosi.”

Ndryshe nga kontrasti midis dy historive kush e varrosi këtë apo atë, të dyja historitë janë në mënyrë misterioze të ngjashme. Ne mund të përmbledhim që ishte prej kësaj që Muhamedi, ose ndonjë përpilues tjetër mori këtë histori. Prej kësaj gjejmë që një përrallë hebreje, një legjendë, një mit është e përsëritur si një fakt historik në Kuran.

Por kjo nuk është e tëra, sepse kur e vazhdojmë leximin tonë në suren 5, në ajetin 32 ne gjejmë një provë të mëtejshme të plagjiaturës nga sajimet e literaturës hebreje; në këtë rast Hebreu Mishnah Sanhedrin 4:5, krahasojmë:

Kurani, Sura 5:32

NĂ« kĂ«tĂ« raport: Ne urdhĂ«rojmĂ« fĂ«mijĂ«t e Izraelit qĂ« nĂ«se dikush vret njĂ« person - pĂ«rveç nĂ«se ai Ă«shtĂ« vrasĂ«s apo ka bĂ«rĂ« dĂ«m nĂ« vend - do tĂ« jetĂ« njĂ«soj sikur tĂ« ketĂ« vrarĂ« tĂ« gjithĂ« popullin: dhe nĂ«se dikush shpĂ«ton njĂ« jetĂ«, do tĂ« jetĂ« njĂ«soj sikur tĂ« ketĂ« shpĂ«tuar tĂ« gjithĂ« popullin
”

Mishnah Sanhedrin 4:5

“Ne gjejmĂ« tĂ« thĂ«nĂ« nĂ« rastin e Kainit i cili vrau vĂ«llanĂ« e tij, zĂ«ri i gjakut tĂ« vĂ«llait tĂ«nd thĂ«ret” (kjo mĂ« vonĂ« Ă«shtĂ« marrĂ« nga Bibla, Zanafilla 4:10); ai nuk thotĂ« qĂ« kishte gjak, nĂ« njĂ«jĂ«s, por gjakrat, nĂ« shumĂ«s. Prandaj ishte krijuar nĂ« njĂ«jĂ«s qĂ« tĂ« tregonte qĂ« atij i cili vret njĂ« individ tĂ« vetĂ«m, duhej t’i numĂ«rohej sikur kishte vrarĂ« tĂ« gjithĂ« racĂ«n. Por atij qĂ« shpĂ«tonte jetĂ«n e njĂ« individi tĂ« vetĂ«m, i numĂ«rohej sikur kishte shpĂ«tuar tĂ« gjithĂ« racĂ«n.

Nuk ka ndonjĂ« lidhje midis vargut tĂ« mĂ«parshĂ«m (ajeti 31) dhe atij qĂ« e gjejmĂ« nĂ« ajetin 32 (mĂ« sipĂ«r). ÇfarĂ« kishte tĂ« bĂ«nte vrasja e Abelit nga Kaini me vrasjen ose shpĂ«timin e tĂ« gjithĂ« popullit? AsgjĂ«. NĂ« mĂ«nyrĂ« ironike, kjo ajeti 32, nĂ« fakt mbĂ«shtet bazat e testamentit tĂ« vjetĂ«r me shpresĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rfunduar punĂ«n e Jezusit, i cili erdhi pĂ«r tĂ« marrĂ« mĂ«katet e botĂ«s (shiko Gjoni 1:29). Pra, nuk rrjedh nga vargu i cili i paraprin. KĂ«shtu pra pse gjendet kĂ«tu? NĂ«se kishim pĂ«r t”u kthyer tek Talmudi hebre pĂ«rsĂ«ri, kĂ«tĂ« herĂ« tek Mishnah Sahendrin, kapitulli 4, vargu 5, ne do tĂ« gjejmĂ« se prej kujt autori e merr materialin e tij, dhe pĂ«rse ai e pĂ«rfshin kĂ«tu.

NĂ« kĂ«tĂ« raport ne lexojmĂ« komentet e njĂ« rabini, ku ai interpreton fjalĂ«n “gjak” qĂ« do tĂ« thotĂ« “gjaku i tij dhe gjaku i farĂ«s sĂ« tij”. Kujtoni, kjo nuk Ă«shtĂ« asgjĂ« por komenti i njĂ« rabini. ËshtĂ« vetĂ«m interpretimi i tij, dhe njĂ« spekullim i lartĂ« i tij mbi kĂ«tĂ« gjĂ«.

Prandaj është interesante që ai atëherë vazhdon komentet në numrin shumës mbi fjalën gjak. Ende komentet e këtij rabini përsëriten fjalë për fjalë në Kuran, në a.32 të surës 5! Si ndodh që komentet e një rabini, të bazuara në tekstet biblike, mendimet e një njeriu të mjerë, të bëhen pjesë e shkrimeve të shenjta kuranike, madje duke ia ngarkuar Perëndisë. Përfundimi i vetëm është që më vonë përpiluesit e mësuan këtë pohim nga shkrimet e këtij rabini (Rabbi), sepse nuk kishte lidhje midis përmbajtjeve të afërta të vrasjes së Kainit në Kuran (a. 31), dhe vargut vijues, rreth gjithë racës (a. 32).

Historia e Abrahamit

NĂ« Suren 21:51-71, ne gjejmĂ« historinĂ« e Abrahamit. Sipas Kuranit Abrahami konfrontohet me njerĂ«zit e tij dhe atin e tij pĂ«rshkak tĂ« shumĂ« idhujve tĂ« cilĂ«t ata i adhuronin. Pas njĂ« argumentimi midis Abrahamit dhe njerĂ«zve, ata largohen dhe Abrahami i thyen idhujt e vegjĂ«l, duke i lĂ«nĂ« ata mĂ« tĂ« mĂ«dhenjtĂ« tĂ« paprekur. Kur njerĂ«zit shikojnĂ« kĂ«tĂ« ata e thĂ«rrasin Abrahamin dhe e pyesin nĂ«se ai Ă«shtĂ« pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r kĂ«tĂ«, i cili pĂ«rgjigjet qĂ« ishin idhujt e mĂ«dhenj qĂ« e bĂ«nĂ« shkatĂ«rrimin. Ai i sfidon ata tĂ« pyesin idhujt e mĂ«dhenj pĂ«r ta gjetur, pĂ«r tĂ« cilĂ«t ata pĂ«rgjigjen: “Ti e di shumĂ« mirĂ« qĂ« kĂ«ta (idhujt) nuk flasin!”(ajeti 65). Ai i jep njĂ« kundĂ«rpĂ«rgjigje tallĂ«se, dhe ata e hedhin atĂ« nĂ« zjarr. Por nĂ« ajetin 69 Allahu e urdhĂ«ron zjarrin qĂ« tĂ« jetĂ« i freskĂ«t, duke e bĂ«rĂ« tĂ« sigurtĂ« pĂ«r Abrahamin, dhe ai mrekullisht del jashtĂ« i paprekur.

Nuk ka paralele për këtë histori në Biblën tonë. Gjendet një paralele, sidoqoftë, në librin e tregimeve hebreje të shekullit të dytë të quajtur Midrash Rabbah. Në këtë pjesë Abrahami i thyen të gjithë idhujt përveç më të madhit. Ati i tij dhe të tjerët e sfidojnë atë për këtë, dhe me një lëvizje qesharake nga pjesët kuranore Abrahami përgjigjet që ai i kishte dhënë idhullit të madh një ka për idhujt e vegjël që ta hanin, por sepse idhujt e vegjël shkuan përpara dhe e hëngrën, duke mos treguar respekt, idhulli i madh i shembi ata më të vegjlit. I tërbuar i ati nuk i besoi raportit të Abrahamit, dhe kështu e coi atë tek një njeri i quajtur Nimrod, i cili e hodhi atë në zjarr. Por Perëndia e bëri zjarrin të freskët dhe ai eci jashtë tij i paprekur.

NgjashmĂ«ria midis kĂ«tyre dy historive Ă«shtĂ« e pagabueshme. NjĂ« tregim hebre i shekullit tĂ« dytĂ«, njĂ« folklor, dhe njĂ« legjendĂ«, dhe njĂ« mit Ă«shtĂ« e pĂ«rsĂ«ritur nĂ« “Kuranin e ShenjtĂ«.” ËshtĂ« pothuajse e dukshme qĂ« sajuesit e kĂ«tij raporti kanĂ« dĂ«gjuar fragmente tĂ« rrĂ«fimeve biblike duke i vizituar hebrenjĂ«t dhe duke supozuar qĂ« ato vinin nga i njĂ«jti burim dhe paqĂ«llim shkruan folklorin hebre nĂ« Kuran.

Disa myslimanë pretendojnë që këto legjenda, dhe jo raportet biblike, janë në të vërtetë Fjala e vërtetë e Perëndisë. Ata mbështesin që hebrenjët e fshinë atë që të mos përputhej me raportin e Kuranit të mëvonshëm. Pa u përpjekur që të shpjegojnë se si hebrenjët do të kishin ditur që të fshijnë këtë histori të veçantë, përderisa Kurani do të shfaqej vetëm në shekujt e mëvonshëm, ne patjetër duhet të pyesim se nga erdhi ky folklor?

Bibla vetĂ« na e jep pĂ«rgjigjen. Tek Zanafilla 15:7, Zoti i tregon Abrahamit qĂ« ishte Ai i cili e nxorri atĂ« nga Uri i Kaldeasve. Ur Ă«shtĂ« njĂ« vend gjithashtu i pĂ«rmendur tek Zanafilla 11:31. Ne kemi evidencĂ«n qĂ« njĂ« shkrimtar izraelit i quajtur Jonathan Ben Uziel e keqmori fjalĂ«n hebreje “Ur”; pĂ«r hebrenjtĂ« kjo fjalĂ« do tĂ« thotĂ« ‘”zjarr.” KĂ«shtu qĂ« nĂ« komentet e tij pĂ«r kĂ«tĂ« varg ai shkruan: “UnĂ« jam Zoti i cili tĂ« nxorri jashtĂ« nga zjarri i Kaldeasve”. Si rrjedhojĂ«, pĂ«rshkak tĂ« keqkuptimit dhe keqleximit tĂ« vargut biblik, njĂ« tregim u bĂ« popullor nĂ« atĂ« kohĂ«, e cila shpallte qĂ« Zoti e kishte nxjerrĂ« Abrahamin jashtĂ« zjarrit. Me kĂ«tĂ« informacion nĂ« dorĂ« ne mundemi tĂ« dallojmĂ« se nga tregimi hebre ka rrjedhĂ«: nga keqkuptimi i njĂ« fjale tĂ« vargut biblik prej njĂ« shkruesi tĂ« gabuar. Por sidoqoftĂ« ky shkrim i gabuar gjeti rrugĂ«n e tij nĂ« Kuran. Ă«shtĂ« e dukshme nga kĂ«to shembuj qĂ« shkruesi i Kuranit thjesht pĂ«rsĂ«riti atĂ« çfarĂ« ai kishte dĂ«gjuar, dhe duke mos qenĂ« nĂ« gjendje tĂ« dallonte atĂ« çfarĂ« kishte dĂ«gjuar dhe atĂ« çfarĂ« Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« nĂ« BibĂ«l, ai thjesht i prezantoi ato hap pas hapi nĂ« Kuran.

Historia e Solomonit dhe e Shebës

Në Suren 27:17-44, lexojmë historinë në lidhje me Solomonin, pupzën, dhe mbretëreshës së Shebës. Pasi e lexojmë raportin kuranor të Solomonit, në surën 27, do të jetë një ndihmë për ta krahasuar atë me raportin të marrë nga folklori hebre, Targumi II i Esterit, i cili u shkrua në shekullin e dytë PAS K., përafësisht 500 vjet para krijimit të Kuranit (Tisdall 1904:80-88; Shorrosh 1988:146-150):

Kurani-Sura 27:17-44

(Ajeti 17) “Dhe para se Solomoni tĂ« radhiste turmĂ«n e xhindĂ«ve dhe burrave, dhe zogjve, dhe tĂ« gjithĂ« ata tĂ« mbaheshin nĂ« rregull dhe nĂ« rreshta. (a. 20) Dhe ai u bĂ«ri apel zogjve; dhe tha: ‘‘PĂ«rse nuk po e shoh pupzĂ«n? A ndodhet nĂ« mesin e atyre qĂ« mungojnĂ«? (a. 21) UnĂ« sigurisht do ta dĂ«noj atĂ« me njĂ« dĂ«nim tĂ« rreptĂ«, ose do ta ekzekutoj atĂ«, nĂ«se nuk mĂ« sjell njĂ« arsye tĂ« fortĂ« pĂ«r mungesĂ«n. (a. 22) Por pupĂ«za nuk vonoi shumĂ«. Ajo erdhi dhe tha: ‘UnĂ« kam kaluar vende qĂ« ti nuk i ke kaluar, dhe kam ardhur tek ti nga ana e ShebĂ«s me tĂ« vĂ«rteta tĂ« reja. (a. 23) UnĂ« gjeta atje njĂ« grua qĂ« sundonte mbi ata duke u siguruar çdo kĂ«rkesĂ«; dhe ajo kishte njĂ« fron tĂ« mahnitshĂ«m
 (a. 27) (Solomoni) tha: ‘‘SĂ« shpejti do ta shohim nĂ«se ke thĂ«nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n apo ke gĂ«njyer! (a. 28) Shko ti me kĂ«tĂ« letĂ«r nga ana ime, dhe dorĂ«zoja atyre: pastaj kthehu nga ata, dhe (prit) shih çfarĂ« pĂ«rgjigje ata do tĂ« kthejnĂ«.” (a. 29) (MbretĂ«resha) tha: “Ju drejtues! Mua mĂ« Ă«shtĂ« dorĂ«zuar njĂ« letĂ«r e denjĂ« pĂ«r respekt. (a. 30) Ă«shtĂ« nga Solomoni, dhe Ă«shtĂ« (si vijon nĂ« emĂ«r tĂ« Allahut, HirĂ«ploti, MĂ«shirĂ«ploti: Mos jini arrogant kundrejt meje, por ejani tek unĂ« nĂ« pĂ«rulje (drejt fesĂ« sĂ« vĂ«rtetĂ«).” (a. 32) Ajo tha: “Ju o pari! MĂ« kĂ«shilloni mua nĂ« (kĂ«tĂ«) punĂ«n time: kam vendosur qĂ« tĂ« mos ndĂ«rrmarĂ« asnjĂ« punĂ« pa prezencĂ«n tuaj.” (a. 33) Ata thanĂ«: “Ne jemi tĂ« mbushur me forcĂ« dhe tĂ« dhĂ«nĂ« pĂ«r njĂ« luftĂ« tĂ« fortĂ«: por udhĂ«heqja Ă«shtĂ« me ty; kĂ«shtu qĂ« konsideroje atĂ« çfarĂ« ti do tĂ« udhĂ«hiqje.” (a. 35) Ajo tha: “Por unĂ« do t’i dĂ«rgoj atij njĂ« dhuratĂ«, dhe (prisni) tĂ« shikoni se me çfarĂ« (pĂ«rgjigje) do tĂ« kthehen ambasadorĂ«t (e mi)”. (a. 42) Kur ajo arriti, (a. 44) asaj iu kĂ«rkua tĂ« hynte nĂ« njĂ« pallat tĂ« lartĂ«: por kur ajo e pa atĂ«, ajo mendoi qĂ« ishte njĂ« liqen uji, dhe ajo (e hoqi kĂ«mishĂ«n e saj), duke i zbuluar kĂ«mbĂ«t e saj. Ai tha: “Ky nuk Ă«shtĂ« veçse njĂ« pallat i shtruar lĂ«mueshĂ«m me pllaka qelqi.”

Targumi II i Esterit

Solomoni
 dha urdhĂ«ra
 unĂ« do tĂ« dĂ«rgoj mbretin dhe ushtritĂ« kundĂ«r teje 
 (tĂ«) xhindĂ«t, kafshĂ«t e tokĂ«s dhe zogjtĂ« e ajrit. VetĂ«m atĂ«herĂ« gjeli i kuq, qĂ« e kĂ«naq vetveten, nuk do tĂ« mund tĂ« gjendet; mbreti Solomon tha qĂ« ata duhet ta masin dhe ta sjellin me forcĂ«, dhe nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« ai mendonte ta vriste atĂ«. Por nĂ« atĂ« moment gjeli u shfaq nĂ« prezencĂ«n e mbretit dhe tha: “UnĂ« kam parĂ« gjithĂ« botĂ«n, qytetin dhe mbretĂ«rinĂ« (e ShebĂ«s) qĂ« nuk tĂ« pĂ«rket ty, mbreti dhe zoti im. Ata udhĂ«hiqen nga njĂ« grua qĂ« quhet mbretĂ«resha e ShebĂ«s. Pastaj unĂ« gjeta qytetin e fortifikuar nĂ« tokat lindore (Sheba) dhe rreth tij kishte gurĂ« ari dhe argjendi nĂ«pĂ«r rrugĂ«. “RastĂ«sisht mbretĂ«resha e ShebĂ«s u gjend jashtĂ« nĂ« mĂ«ngjes duke adhuruar detin, shkruesit pĂ«rgatitĂ«n njĂ« letĂ«r, e cila u vendos nĂ«n krahun e njĂ« zogu dhe fluturoi dhe arriti fortesĂ«n e ShebĂ«s. Duke parĂ« letrĂ«n nĂ«n krahun e tij (Sheba) e hapi dhe e lexoi. “Mbreti Solomon ju dĂ«rgon pĂ«rshĂ«ndetjet e tij (salaams). NĂ«se ju pĂ«lqen juve tĂ« vini dhe tĂ« kĂ«rkoni sipas mbarĂ«vajtjes sime, unĂ« do t”ju vendos juve lart pĂ«rmbi tĂ« gjithĂ«. Por nĂ«se kjo nuk ju pĂ«lqen, unĂ« do tĂ« dĂ«rgojĂ« mbretĂ«r dhe ushtri kundĂ«r jush.” MbretĂ«resha e ShebĂ«s e dĂ«gjoi atĂ«, grisi rrobat e saj dhe duke kĂ«rkuar prej dijetarĂ«ve tĂ« saj kĂ«shillat e tyre. Ata nuk e njihnin Solomonin, por e kĂ«shilluan atĂ« qĂ« tĂ« dĂ«rgonte pajisje nga deti, plot me ornamente dhe margaritarë  gjithashtu t’i dĂ«rgonte dhe njĂ« letĂ«r atij. Kur mĂ« sĂ« fundi ajo erdhi, Solomoni dĂ«rgoi njĂ« lajmĂ«tar 
 ta takojĂ« atë  Solomoni, duke dĂ«gjuar qĂ« ajo kishte ardhur, u ngrit dhe u ul nĂ« pallatin prej qelqi. Kur mbretĂ«resha e ShebĂ«s e pa atĂ«, ajo mendoi qĂ« dyshemeja prej qelqi ishte ujĂ«, dhe kĂ«shtu duke kaluar sipĂ«r ngriti rrobat e saj. Kur Solomoni duke parĂ« flokĂ«t rreth kĂ«mbĂ«ve tĂ« saj, i bĂ«rtiti asaj
”

ËshtĂ« fare e qartĂ«, duke lexuar dy raportet e mĂ«sipĂ«rme, se ku i merr tĂ« dhĂ«nat pĂ«rpiluesi i tregimeve pĂ«r Solomonit dhe ShebĂ«n nĂ« Kuran. NĂ« pĂ«rmbajtje dhe stil tregimi kuranor Ă«shtĂ« pothuajse indentik me raportet e marra nga targumi hebre i shkruar nĂ« shekullin e dytĂ« PAS K., pĂ«rafĂ«rsisht 500 vjet para krijimit tĂ« Kuranit. TĂ« dy historitĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« misterioze janĂ« tĂ« ngjashme; xhinĂ«t, zogjtĂ«, dhe nĂ« veçanti zogu lajmĂ«tar, qĂ« nĂ« fillim Solomoni nuk mund ta gjente, por pastaj i pĂ«rdorur si njĂ« lidhje midis vetes sĂ« tij dhe mbretĂ«reshĂ«s sĂ« ShebĂ«s, pastaj letra dhe dyshemeja prej qelqi, janĂ« tĂ« veçantat e kĂ«tyre dy tregimeve. Askush nuk mund t’i gjejĂ« kĂ«to paralele nĂ« pasazhet biblike. Pra menjĂ«herĂ« duhet tĂ« pyesim se si folklori hebraik qĂ« nga shekulli i dytĂ« PAS K., e gjeti rrugĂ«n e tij nĂ« Kuran?

Ka vende ku nĂ« Kuran hasen dylloj tekstesh, apokrifet hebreje dhe tekstet krishtere. Raporti pĂ«r Malin e Sinait duke qenĂ« i ngritur lart dhe i vendosur mbi kokat e hebrenjve si njĂ« kĂ«rcĂ«nim pĂ«r refuzimin e ligjit (sura 7:17) vjen nga libri apokrif hebre i shekullit tĂ« dytĂ«, Abodah Sarah. Raportet e shkĂ«putura nga fĂ«mijĂ«ria e hershme e Jezusit nĂ« Kuran mund tĂ« gjenden njĂ« njĂ« sĂ«rĂ« shkrimesh apokrife tĂ« krishtera, si: pema e palmĂ«s e cila i sjellĂ« ankth MarisĂ« pas lindjes sĂ« Jezusit (sura 19:22-26), vjen nga libri apokrif i BiblĂ«s; ndĂ«rsa raporti pĂ«r foshnjĂ«n Jezus, i cili krijonte zogj nga argjila vjen nga Ungjilli i TomĂ«s, ‘”FĂ«mijĂ«ria e Jezus Krishtit”. Apo, tregimi pĂ«r foshnjĂ«n Jezus duke folur (sura 19:29-33) mund tĂ« gjendet nĂ« tregimet e sajuara arabe, nga Egjipti, tĂ« emĂ«rtuara Ungjilli i parĂ« i FĂ«mijĂ«risĂ« sĂ« Jezus Krishtit.

NĂ« surĂ«n 17:1 kemi dĂ«shimnĂ« e udhĂ«timit tĂ« Muhamedit nga xhamia e shenjtĂ« nĂ« atĂ« mĂ« tĂ« largĂ«tĂ«n. Nga traditat e mĂ«vonshme ne dimĂ« qĂ« ky ajet i referohet Muhamedit i cili u ngjit nĂ« qiellin e shtatĂ«, pas njĂ« udhĂ«timi tĂ« bĂ«rĂ« mrekullisht gjatĂ« natĂ«s (Mi”raj) nga Meka nĂ« Jeruzalem, mbi “njĂ« kalĂ«” tĂ« quajtur burak. MĂ« shumĂ« detaje na jepen pĂ«r kĂ«tĂ« te Mishkat al Masabih. Mund ta gjejmĂ« historinĂ« po tĂ« kthehemi mbrapa tek disa libra tĂ« trilluar tĂ« quajtur Testamenti i Abrahamit, tĂ« shkruar 200 PARA K., nĂ« Egjipt, dhe mĂ« vonĂ« tĂ« pĂ«rkthyer nĂ« greqisht dhe arabisht. NjĂ« tjetĂ«r raport analog Ă«shtĂ« ai i Sekretit tĂ« Enokut (kapitulli 1:4-10 dhe 2:1), i cili daton rreth katĂ«r shekuj para Kuranit. Ende mĂ« tutje njĂ« raport i ngjashĂ«m Ă«shtĂ« treguar mĂ« gjerĂ« nĂ« tregimin qĂ« gjendet nĂ« librin e vjetĂ«r persian tĂ« quajtur Arta Viraf Namak, qĂ« tregon se si njĂ« zoroastrian i ri i devotshĂ«m u ngjit nĂ« qiej, dhe nĂ« kthimin e tij, lidhej me atĂ« çfarĂ« ai kishte parĂ«, apo kishte profetizuar (Pfander 1835:295-296).

PĂ«rshkrimet kuranore pĂ«r ferrin i pĂ«rngjajnĂ« pĂ«rshkrimeve tĂ« ferrit tek Bisedimet e Efraimit, njĂ« predikues nestorian i shekullit tĂ« gjashtĂ« (Glubb 1971:36). Autori i Kuranit nĂ« Suret 42:17 dhe 101:6-9 me shumĂ« mundĂ«si e pĂ«rdor Testamentin e Abrahamit pĂ«r tĂ« mĂ«suar shkallĂ«n apo ekuilibrin qĂ« do tĂ« pĂ«rdoret nĂ« ditĂ«n e gjykimit pĂ«r tĂ« peshuar veprat e mira dhe tĂ« kĂ«qija dhe qĂ« tĂ« pĂ«rcaktojĂ« kush shkon nĂ« qiell apo nĂ« ferr. PĂ«rshkrimi i parajsĂ«s nĂ« suret 55:56-58 dhe 56:22-24,35-37, tĂ« cilat flasin pĂ«r tĂ« drejtin qĂ« do tĂ« shpĂ«rblehet me hyjnesha me sy tĂ« mĂ«dhenj qĂ« i kanĂ« sytĂ« si perla, Ă«shtĂ« i ngjashĂ«m me paralelet e fesĂ« zoroastriane tĂ« PersisĂ«, ku emri qĂ« pĂ«rdoret pĂ«r shĂ«rbĂ«toret nuk Ă«shtĂ« hyri por ‘”paaris”.

ËshtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kujtojmĂ« qĂ« raportet e Talmudit nuk u morĂ«n nĂ« konsideratĂ« si autentike nga ortodoksĂ«t hebrenj pĂ«r tĂ« vetmen arsye, tĂ« mirĂ«: ato nuk ishin nĂ« ekzistencĂ« nĂ« kĂ«shillin e Jamnias nĂ« vitin 80 PAS K., kur BesĂ«lidhja e VjetĂ«r u kanonizua. Madje as shkrimet apokrife tĂ« krishtera nuk u konsideruan kanonike, sepse nuk ishin provuar si autoritare si para ashtu dhe pas kĂ«shillit tĂ« NicĂ«s nĂ« 325 PAS K. KĂ«shtu kĂ«to raporte janĂ« konsideruar si heretike si nga hebrenjtĂ« ashtu dhe nga tĂ« krishterĂ«t ortodoksĂ« dhe nga kĂ«nduesit. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye e gjejmĂ« tepĂ«r tĂ« dyshimtĂ« qĂ« raportet e sajuara duhet tĂ« kenĂ« gjetur nĂ« njĂ« libĂ«r duke shpallur qĂ« janĂ« zbulesa finale tĂ« PerĂ«ndisĂ« sĂ« Abrahamit, Isakut dhe Jakobit.

Veçantitë shkencore në Kuran

Tani vijmë tek zona finale por e vështirë që e shohim kur e lexojmë Kuranin; kjo është veçanti shkencore. Që nga momenti kur shkenca moderne fillon të marrë epërsi, mund të vëzhgojmë që ajo që duket si shkencë e përgjithshme rrjedh brenda në tekstet kuranore. Disa prej këtyre janë kundërthënie të mjera me raportet e hershme biblike, si përshembull: (a) historia e adaptimit të Moisiut nga gruaja e faraonit në Kuran (sura 28:9), ndërkohë që Bibla tregon që ishte e bija e faraonit (Dalja 2:10); apo (b) shapllja që emri Jahja është i veçantë në shekullin e Gjon Pagëzorit në surën 19:7, ndërkohë që ky emër është përdorur shumë më herët tek 2Mbretërve 25:23. Ndërkohë që këta shembuj nuk sjellin ndonjë gjetje shkencore, ato na tregojnë për injorancën e shkrimeve të hershme. Kjo flet për një farë rregulli, që dikush duhet të presë nëse historia është e transmetuar gojarisht në një përfshirje larg prej së cilës ato e patën burimin.

NjĂ« vĂ«shtirĂ«si tjetĂ«r serioze Ă«shtĂ« evidenca me anĂ« tĂ« tĂ« cilave suret bien nĂ« kundĂ«rshtim duke vĂ«zhguar historitĂ« qĂ« nuk i pĂ«rkasin atyre dhe tĂ« dhĂ«nave shkencore. Gjenden njĂ« pjesĂ« e mirĂ« e tyre nĂ« Kuran, por pĂ«r shkak tĂ« kohĂ«s sĂ« shkurtĂ«r do t’ju referohemi disa vetĂ«m prej tyre.

Sipas Kuranit (Sura 20:85-87, 95-97 ) është samaritani i cili e formnoi viçin në malin e Horebit, megjithëse termi samaritan nuk është shfaqur deri disa qindra vjet më vonë, në 722 PARA K. (Plander 1835:284). Emri Isa është në mënyrë jokorrekte, sepse kjo i është shtuar Jezusit, ndërkohë që emri i duhur për Jezusin duhet të jetë Jeshuah. Mandej ka shpallje disi të tepërta në surat 16:15, 21:31, 31:10, 78:6-7, 88-10 që shpallin se malet janë përdorur si mbajtëse të një tende që ta ruajnë tokën nga tronditjet. Ne e dimë nga studimet teologjike që malet janë rezultat i aktiviteteve vullkanike ose i dy pllakave tektonike të përballura me njëra tjetrën (Chambell 1989:170-173). Ironikisht, këto dy arsye tregojnë që ekzistenca e maleve është shfaqje e jostabilitetit në koren e tokës dhe jo e kundërta. Në surën 7:14 faraoni i qorton magjistarët e tij duke i kërcënuar me vdekje në kryq. Në surën 12:41, na tregohet që bukëpjekësi në historinë e Jozefit do të kryqëzohej. Sidoqoftë në ato kohë nuk kishte kryqe (që të mos ngatërrohemi me një symbol egjiptian në formën e kryqit, por i cili simbolizonte vdekjen dhe jo jetën).

Kryqëzimi është përdorur në fillim nga fenikasit dhe kartagjenasit dhe pastaj u huazua nga romakët afër kohës së Krishtit, 1700 vjet pas faraonit! Gjenden edhe vëzhgime të tjera shkencore që nuk përputhen, të tilla si në surën 41:9-11 ku thuhet që qiejtë u krijuan me anë të tymit (fjala arabe e përdorur është dukhan), përkundër portretit biblik të krijimit duke ardhur prej ujit (Zanafilla 1:1-2). Neuman dhe Ekelman, eminentë të fizikës, cilësojnë që tymi, i cili është i përbërë me pjesë organike nuk mund të ketë ekzistuar në gjendje të mirëfilltë, ashtu si uji (retë na tregojnë nevojën për hidrogjen dhe oksigjen (ose H2O) në një gjendje të mirëfilltë (Neuman/Ekelman 1977:71-72 dhe Chambel 1989:22-25). Pra është Bibla ajo që është më pranë gjetjeve shkencore dhe jo Kurani.

MeteorĂ«t dhe madje edhe yjet, sipas Kuranit Ă«shtĂ« thĂ«nĂ« qĂ« janĂ« gjuajtĂ«s zjarri qĂ« u hidhen Satanit dhe xhindĂ«ve qĂ« kĂ«rkojnĂ« ta dĂ«gjojnĂ« leximin e Kuranit nĂ« qiell, dhe atĂ« çfarĂ« e dĂ«gjonĂ« t’u thonĂ« njerĂ«zve (sura 15:16-18, 37:6-10, 55:33-35, 67:5, 72:6-9 & 86:2-3). Si mund ne t’i kuptojmĂ« kĂ«to Sura? A do tĂ« besojmĂ« qĂ« Allahu hedh meteorĂ« (materie) tĂ« pĂ«rbĂ«ra me dioksid karboni ose hekur-nikeli, djajve imaterial cilĂ«t vjedhin dĂ«gjimin nga kĂ«shilli qiellor? Dhe si mund ta shpjegojmĂ« ne faktin qĂ« shumĂ« meteorĂ« bien si shi dhe si pasojĂ« udhĂ«tojnĂ« nĂ« rrugĂ« paralele? A duhet tĂ« kuptojnĂ« qĂ« kĂ«to rrugĂ« paralele nĂ«nkuptojnĂ« qĂ« djajtĂ« janĂ« rreshtuar nĂ« tĂ« njĂ«jtin moment (Chambell 1989:175-177)?

NjĂ« tjetĂ«r preferencĂ« e ditĂ«ve tona Ă«shtĂ« ajo qĂ« myslimanĂ«t kanĂ« lidhur me formimin e fetusit (shiko sura 2:259, 22:5,23:12-14, 40:67, 75:37-39, dhe 96:1-2). Sipas kĂ«tyre sureve fetusi kalon nĂ«pĂ«r 4 nivele, duke filluar me spermĂ«n qĂ« bĂ«het “alaka”. Por siç duket askush nuk e di kuptimin e saktĂ« tĂ« fjalĂ«s. ShumĂ« janĂ« pĂ«rpjekur, duke supozuar qĂ« Ă«shtĂ« gjithçka nga diçka e cila kapet, pas njĂ« mase ose ngjitĂ«si, njĂ« masĂ« embrionike etj. Alaka atĂ«herĂ« bĂ«het kockĂ« qĂ« si pĂ«rfundim mbulohen me mish (Rahman 1979:13).

SidoqoftĂ« gjenden njĂ« numĂ«r vĂ«shtirĂ«sish nĂ« kĂ«to sure. Para sĂ« gjithash nuk ka shkallĂ« tĂ« lĂ«ngĂ«shmĂ«risĂ« gjatĂ« formimit tĂ« fetusit (Chambel 1989:185). PĂ«r mĂ« tepĂ«r, sperma nuk bĂ«het njĂ« “ngjitĂ«s” ose fertilizon ovumin pa njĂ« ovum tĂ« jofertilizuar. NjĂ«ri ka nevojĂ« pĂ«r tjetrin. E dyta, “gjĂ«ja qĂ« kapet” nuk ndalon sĂ« kapuri derisa bĂ«het “copĂ« mishi,” por vazhdon duke u kapur pĂ«r 8.5 muaj! Dhe si pĂ«rfundim skeleti nuk formohet pĂ«rpara mishit ose muskujve dhe nyjet lidhĂ«se tĂ« kockave fillojnĂ« e formohen nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« (Chambell 1989:188). NĂ« fakt sipas Dr T. W. Sadler Phd., autor i Langman’s Medical Embryology, nga njĂ« letĂ«r personale drejtuar Dr. Chambell nĂ« 1987, vĂ«rtetohet qĂ« format e muskujve disa javĂ« mĂ« pĂ«rpara janĂ« kocka tĂ« formuara, dhe pastaj shndĂ«rrohen siç thotĂ« Kurani (Chambell 1989:188). Ă«shtĂ« ironike tĂ« dĂ«gjosh tregimet e mĂ«sipĂ«rme tĂ« cituara nga argumentuesit e ditĂ«ve moderne pĂ«r sigurinĂ« e Kuranit, kur nĂ« fakt, e vĂ«rteta del qĂ« shkenca, tĂ« jetĂ« pretenduese plotĂ«sues i çëshjtes sĂ« tyre provon tĂ« kundĂ«rtĂ«n.

NjĂ« zgjidhje e mundshme (“Historia e ShpĂ«timit”)

Islami na tregon sikur zbulesa e Kuranit u muar nga Muhamedi dhe u përmblodh në një shkrim final nga Zaid ibn Thabit, midis viteve 646-650 PAS K., nën ndihmesën e kalifit të tretë, Utham (Glasse 1991:230). Historianët marrin dy pozicione në përgjigje të kësaj shpalljeje nga tradita myslimane. Grupi i parë, i mbështetur më së miri nga historiani John Burton, bie dakort në një farë mënyre me traditën myslimane duke thënë që Kurani u përmblodh herët a vonë mbas vdekjes së Muhamedit. Burton, në mbrojtjen e tij përdor tekste ligjore për ta datuar Kuranin mbas jetës së profetit. Gjenden pak në perëndim që bien dakort me Burton. Shumë e gjejnë këtë teori mjaft jologjike përderisa ka kaq pak tekst të shkruar ku mund të mbështetemi për një konkluzion të patundshëm (Rippin 1985:154).

Pozita e dytĂ« fluturon nĂ« fytyrĂ«n e traditĂ«s myslimane dhe Ă«shtĂ« e trajtuar mirĂ« nga John Wansbrough, nga SOAS (Universiteti i LondrĂ«s). Ai pĂ«rdor njĂ« analizĂ« historike e ngjashme me gjykim biblik pĂ«r tĂ« arritur nĂ« pĂ«rfundimin e tij (Wansbrough 1977:9). Wansbrough thotĂ« qĂ« Kurani, siç e njohim ne me gjithĂ« problemet e literaturĂ«s dhe strukturĂ«s, nuk mund tĂ« ketĂ« ardhur nĂ« ekzistencĂ« deri nĂ« vitet 800 PAS K. (Wansbrough 1977:160-163). Ai sugjeron qĂ« Kurani, nuk Ă«shtĂ« njĂ« tekst qĂ« iu dha botĂ«s me anĂ« tĂ« njĂ« personi, por u pĂ«rfshi puna e disa shkrimtarĂ«ve rreth shekullit tĂ« nĂ«ntĂ« (Wansbrough 1977:51). Wansbrough tregon mĂ« gjerĂ« nĂ« kĂ«tĂ« shpallje se e tĂ«rĂ« pĂ«rmbledhja e hershme e dokumentacionit islamik duhet tĂ« shikohet si “Historia e ShpĂ«timit”, njĂ« histori e cila ” nuk Ă«shtĂ« njĂ« tregim historik i ngjarjeve tĂ« shpĂ«tuara, tĂ« hapura pĂ«r t’u studiuar nga historianĂ«t, gjersa historia e shpĂ«timit nuk ndodhi si njĂ« formĂ« e literaturĂ«s e cila ka pĂ«rmbajtjen e saj historike.” (Thompson 1974:328).

KĂ«shtu qĂ« sipas shĂ«nimeve tĂ« historisĂ« sĂ« shpĂ«timit, megjithĂ«se ato e prezantojnĂ« vetveten njĂ«kohĂ«sisht me ngjarjet qĂ« ato pĂ«rshkruajnĂ«, ashtu siç kemi pĂ«rmendur mĂ« herĂ«t, aktualisht i pĂ«rkasin njĂ« periode pas ngjarjeve tĂ« tilla, tĂ« cilat sugjerojnĂ« tĂ« jenĂ« shkruar sipas njĂ« interpretimmi tĂ« vonshĂ«m nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« t’i pĂ«rshtaten pĂ«rmbajtjeve tĂ« kohĂ«ve tĂ« mĂ«vonshme. Kurani u shkrua me njĂ« agjendĂ« tĂ« paramenduar. “Historia” aktuale nĂ« kuptimin e asaj “çfarĂ« ndodhi nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«” ka qenĂ« e pĂ«rfshirĂ« nĂ« interpretimet e mĂ«vonshme dhe Ă«shtĂ« virtuale, nĂ«se jo komplet, e marrĂ« prej saj (Crone 1987:213-215; Rippin 1985:156).

Wansbrough thekson që Kurani, Tasfiri, dhe Sira janë gjithë përbërësit e historisë islamike të shpëtimit, e cila ishte shkruar për të na treguar rolin e Zotit në drejtimin e punëve të botës njerëzore, veçanërisht gjatë kohës kur jetoi Muhamedi (Rippin 1985:154). Ai argumenton që ne nuk e dimë, dhe ndoshta kurrë nuk do të dimë se çfarë ka ndodhur në të vërtetë. Gjithçka që ne mund të dimë është çfarë njerëzit e mëvonshëm besuan, dhe që është regjistruar në historinë e shpëtimit. Pika e historisë islame të shpëtimit, sugjeron ai, ishte për të formuluar specifikisht një identitet religjioz arab. Kjo është kryer duke adoptuar dhe përshtatur ide dhe histori nga një burim i mirë i temave fetare të judeo-krishterimit të cilat do të fillonin të zinin vend në shekullin e shtatë në Arabi. Wansbrough i referohet evidencave brenda Kuranit të cilat na drejtojnë tek ekstradimi i tyre nga përmbjatja judeo-krishtere: për shembull, vija profetike që mbaron me vulën e profetëve; përkimi i shkrimeve; nocioni për komunitetet shkatërrimtare; tregimet me motive të përsëritura (Rippin 1985: 157).

NĂ«se analiza e Wansbrough Ă«shtĂ« korrekte. BĂ«het e vĂ«shtirĂ« qĂ« tĂ« cilĂ«sohet Kurani si njĂ« burim i duhur pĂ«r islamin, ose si njĂ« burim pĂ«r traditĂ«n myslimane, veçanĂ«risht nĂ« dritĂ«n e vetĂ« faktit qĂ« ai mund t’i pĂ«rcaktojĂ« dhe vetĂ« traditat. NdĂ«rkohĂ« qĂ« datimi i Kuranit Ă«shtĂ« arma mĂ« e fuqishme pĂ«r origjinalitetin e tij. NĂ« pĂ«rgjigje tĂ« kĂ«saj, ka shumĂ« dijetarĂ« myslimanĂ« tĂ« cilĂ«t pretendojnĂ« qĂ« prania e vazhdueshme e njĂ« numri personash qĂ« e kanĂ« memorizuar Kuranin nĂ« tĂ«rĂ«sinĂ« e tij dĂ«shmon pĂ«r besueshmĂ«rinĂ« e tij. KĂ«ta persona janĂ« quajtur hafuzĂ«. KĂ«ta ishin ruajtĂ«s tĂ« Kuranit ku mĂ« vonĂ« pĂ«rpiluesit mund tĂ« drejtoheshin nĂ«se ngrihej ndonjĂ« pyetje (Glasse 1991:143,230). Sot kemi njĂ« numĂ«r tĂ« mjaftueshĂ«m hafuzĂ«sh qĂ« jetojnĂ« midis lindjes sĂ« mesme dhe AzisĂ«. NĂ« çfarĂ« tekstesh referoheshin pĂ«rpiluesit e mĂ«hershĂ«m qĂ« tĂ« mĂ«sonin pĂ«r korrektĂ«sinĂ« e hafuzĂ«ve nĂ« ditĂ«t e tyre? Ku janĂ« dokumentet e tyre?

Në thelb ne kthehemi tek i njëjti problem që kemi diskutuar në seksionet e mëparshme. Hafuzët e hershëm duhet të kenë pasur dokumente nga të cilat memorizonin, nga që besueshmëria e një hafuzi vinte nga përmbledhja e recitimeve të tij kundrejt dokumentit që ai shpallte se e dinte dhe jo në ndonjë rrugë tjetër. A kanë ekzistuar ndonjëherë këto dokumente? Nëse ata thjesht memorizuan atë të cilën e dëgjuan nga persona të tjerë si një lloj i traditës gojore, atëherë recitimet e tyre bëhen ende më të dyshimta qëkur tradita gojore, veçanërisht tradita fetare gojore, është nga veta natyra e saj e prirur për ekzagjerim, zbukurime dhe si pasojë, korruptimin e tekstit.

ÇfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ« atĂ«herĂ« me problemet e brendshme tĂ« cilat i gjejmĂ« nĂ« Kuran? Si do t’i shpjegojmĂ« problemet strukturore dhe ato tĂ« literaturĂ«s, ashtu si tregimet e rreme dhe karakteristikat shkencore qĂ« kanĂ« gjetur rrugĂ«n e tyre nĂ« kĂ«to faqe? KĂ«to vĂ«shtirĂ«si bĂ«jnĂ« tĂ« duket larg njĂ« autoriteti hyjnor dhe na drejtojnĂ« drejt njĂ« skenari qĂ« tregon Kurani nuk Ă«shtĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse njĂ« pĂ«rmbledhje burimesh tĂ« huazuara ndarazi nga pjesĂ« literaturash qĂ« kanĂ« qenĂ« pĂ«rreth, tregime njerĂ«zish, tradita gojore qĂ« qarkullonin nĂ« atĂ« kohĂ«, dhe aksidentalisht tĂ« futura nga pĂ«rpilues tĂ« padyshimtĂ«. PĂ«r shkak tĂ« tĂ« dhĂ«nave tĂ« dyshimta nĂ« Kuran, dhe faktit qĂ« nuk ka dokumentacion themeltar qĂ« i pĂ«rket viteve 750 PAS K., dhe i pĂ«rshkruan burimet prej tĂ« cilave ai rrjedh, ashtu si dhe veçantia e shkrimeve tĂ« tij arabe, na shtynĂ« neve tĂ« mos ta pĂ«rdorim atĂ« si njĂ« burim tĂ« sigurtĂ« tĂ« origjinalitetit tĂ« tij. NĂ« thelb ne kemi vetĂ«m pak materiale islamike tĂ« hershme nga tĂ« cilat mundemi tĂ« nxjerrim nĂ« detaj ndonjĂ« autoritet tĂ« Kuranit, ose pĂ«r origjinĂ«n e islamit. Ku atĂ«herĂ« mund tĂ« drejtohemi pĂ«r tĂ« gjetur origjinĂ«n e vĂ«rtetĂ« tĂ« islamit nĂ« qoftĂ«se tradita dhe Kurani, tĂ« dyja vihen nĂ« dyshim?

Një kritikë e jashtme e Kuranit

PĂ«r fat tĂ« mirĂ« nuk varemi nĂ« burimet e vona myslimane ose nĂ« vetĂ« Kuranin pĂ«r tĂ« dhĂ«nat tona mbi origjinĂ«n e Kuranit dhe tĂ« islamit. Kishte njerĂ«z tĂ« tjerĂ« nĂ« atĂ« kohĂ«, tĂ« cilĂ«t jetuan afĂ«r dhe na lanĂ« materiale tĂ« cilat mund t’i pĂ«rdorim. Shfaqja e jomyslimanĂ«ve Ă«shtĂ« gjetur nĂ« njĂ« pjesĂ« materialesh nĂ« gjuhĂ«n greke, siriane, armeniane, hebreje, aramaike, dhe nĂ« literatureĂ«n kopte qĂ« nga koha e pushtuesve (shekulli i shtatĂ«) (Crone 1980:15). Ne kemi gjithashtu njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« shkrimeve arabe tĂ« cilat paradatojnĂ« traditat myslimane (Nevo 1994:109). KĂ«to materiale tĂ« gjitha duken qĂ« bien nĂ« kundĂ«rthĂ«nie me njĂ« pjesĂ« tĂ« madhe tĂ« asaj çfarĂ« traditat dhe Kurani thonĂ«. Dhe Ă«shtĂ« ky material i cili ka qenĂ« mĂ« i dobishĂ«m nĂ« pĂ«rfundimin nĂ«se Kurani Ă«shtĂ« i vĂ«rtetĂ« dhe pĂ«rfundimisht FjalĂ« e Zotit? Ă«shtĂ« ky material ndaj tĂ« cilit myslimanĂ«t kane nevojĂ« t’i kushtojnĂ« vĂ«mendjen nĂ« tĂ« ardhmen, dhe kundĂ«r tĂ« cilit duhet tĂ« vijnĂ« me njĂ« mbrojtje tĂ« gatshme. Pra le tĂ« shikojmĂ« se çfarĂ« ky ka pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ«.

Hixhra

Një papirus, i zbuluar, që i përket viti 643 PAS K., i cili flet për vitin 22, duke sugjeruar që diçka ndodhi në vitin 622 PAS K. midis arabëve e cila koincidon me vitin e hixhrës (Cook 1983:74). Se çfarë ka ndodhur ne nuk jemi të sigurtë sepse papirusi nuk na e tregon këtë. Mund të jetë kjo data kur Muhamedi lëvizi nga Meka në Medinë, dhe asgjë më tepër, ose është data kur pushtimi arab filloi të ndodhë? Ndërsa tradita myslimane ia ngarkon këtë hixhrës nga Meka në Medinë, ata nuk mund të sigurojnë burim më të hershëm (me fjalë të tjera një burim të shekullit të shtatë) që do të tregojë historinë e këtij ekzodi (Crone-Cook 1977:160). Shkrimi më i hershëm, i shkruar me dorë, që ne kemi, është biografia e brendshme arabe e profetit e treguar në një papirus të periodës së vjetër të Umayyad, i cilë zë vend rreth vitit 750 PAS K., pra rreth 100 vjet më vonë (Grohmann 1963:71).

Materialet arabe që ne kemi në zotërim (monedha, papiruse, shkrime) të gjitha e lënë pas dore periudhën e kohës (guri i varrit i cili daton në vitin e 29 të hixhrës i përmendur nga shumë myslimanë, është bërë i njohur vetëm nga një burim i vjetër shkrimi). Materialet greke dhe siriane i refrohen të njëjtës periudhë me atë të arabëve, por ka dy dokumenta të nestorianëve (një denominacion i krishterë në Azi që besonin se Jezus Krishtin kishte dy lloj natyrash, hyjnore dhe njerëzore. Kjo doktrinë u quajt herezi në vitin 431 PAS K.) nga viti 676 PAS K., dhe 680 PAS K., na japin pikën fillestare që emigrimi i ismalitëve nuk ishte brenda Arabisë, por nga Arabia për në tokën e premtuar, me shumë mundësi jashtë Arabisë (Crone-Cook 1977:9;160-161).

Dhe çfarĂ« Ă«shtĂ« toka e premtuar? NjĂ« traditĂ« myslimane e pĂ«rpiluar nga Abu Davud na jep njĂ« sqarim. Thuhet, “atje do tĂ« jetĂ« hixhra, por burrat mĂ« tĂ« mirĂ« do tĂ« ndjekin hixhrĂ«n e Abrahamit,” (Abu Davud 1348:388). NdĂ«rsa disa myslimanĂ« pretendojnĂ« qĂ« kjo duhet tĂ« merret teologjikisht qĂ« lĂ« tĂ« kuptohet: lĂ«vizja e Abrahamit nga idhujtaria nĂ« monoteizĂ«m (besimi tek njĂ« Zot); unĂ« mendoj mĂ« mirĂ« qĂ« tĂ« mbajmĂ« kuptimin biblik dhe hebre tĂ« ekzodit tĂ« Abrahamit nga Uri i kaldeasve nĂ« tokĂ«n e Kananit, rruga Haran (Zanafilla 11:31, 12:5). KĂ«shtu mĂ« shumĂ« do tĂ« duket qĂ« toka e premtuar nĂ« tĂ« cilĂ«n arabĂ«t kanĂ« emigruar nuk Ă«shtĂ« gjĂ« tjetĂ«r veçse vija bregdetare Siri-PalestinĂ«, nga Sidoni nĂ« GazĂ« dhe nĂ« brendĂ«si tĂ« qyteteve tĂ« Detit tĂ« Vdekur, SodomĂ«s dhe GomorĂ«s (Kitchen 1993:164). Patricia Crone, nĂ« artikullin e saj tĂ« titulluar “Kuptimi i shekullit tĂ« parĂ« tĂ« hixhrĂ«s”, gjen njĂ« mbĂ«shtetje interesante tĂ« hixhrĂ«s jashtĂ« ArabisĂ«. NĂ« artikullin e saj pĂ«r hixhrĂ«n, ajo rreshton 57 dĂ«shmi qĂ« vijnĂ« nga jashtĂ« dhe brenda traditĂ«s myslimane, qĂ« na drejtojnĂ« tek hijxha, ose ekzodi, jo nga Meka nĂ« MedinĂ«, por nga Arabia pĂ«r nĂ« veri nĂ« qytetet e rrethuara ushtarake (Crone 1994:355-363). Kjo nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« interesante, ashtu sikur nga ajo qĂ« ne do mĂ«sojmĂ« prej kĂ«tu e mĂ« tej do tĂ« paralelizohet dhe kĂ«shtu mund tĂ« na vĂ«rtetojĂ« kĂ«to gjetje si jo mĂ« mirĂ«.

Ky informacion mbi Hijrën na jep neve evidencën e parë e cila tregon që dhumë të dhëna të gjetura në Kuran dhe në traditën myslimane thjesht nuk i korrespondojnë burimeve ekzistuese të ardhura nga jashtë, dhe që ndoshta gjendet ndonjë agjenda tjetër në këtë mes. Pra le të lëvizim dhe të shohim çfarë është kjo agjendë.

Kibla

Sipas Kuranit, drejtimi i lutjeve (Kibla), ishte kanonizuar (ose finalizuar) drejt Mekës për të gjithë myslimanët shumë shpejt pas Hixhrës. Data 624 PAS K., është një vetëm një hamendje për këtë ndodhi (sure 2:144, 149-150). Ende më tej provat nga jashtë traditës myslimane në lidhje me drejtimin e lutjeve myslimane, dhe me anë të implikimit të shënjtores së tyre, na drejtojnë në një zonë më në veri sesa Meka, në fakt diku në veri-perëndim të Arabisë (Crone-Cook 1977:23). Duke konsideruar zbulimet arkeologjike të cilat kanë qenë dhe vazhdojnë të jenë të pazbuluara që nga xhamia e parë e ndërtuar në shekullin e shtatë.

Sipas rikërkimeve të arkeologëve të marra përsipër nga Cresvell dhe Fehervari në xhamitë e lashta të lindjes së mesme, dy kullat nga dy xhamitë e Umayyad (familja që dominoi ekonominë dhe politikën e Mekës dhe që më vonë vendosën një dinasti si sundues të islamit) në Irak, njëra e ndërtuar nga udhëheqësi Haxhaxh në Uazit (një nga xhamitë më të vjetra në islam e cila ka mbetur deri më sot), dhe tjetra e së njëjtës periudhë afër Bagdatit, kanë kiblën (drejtimi që këto xhami hasin) jo kah Meka. Xhamia e Uazit është mangut 33 shkallë dhe xhamia e Bagdatit është mangut 30 shkallë kah kibla e sotme. Kjo bie dakord me dëshimin e Baladhurit (i quajtur Futuh) që kibla e xhamisë së parë në Kufa, Irak përafërsisht e ndërtuar në 670 PAS K. (Creswell 1989:41), gjithashtu shtrihet në perëndim, ndërkohë që duhet të ishte drejtuar drejt jugut (al-Baladhuris Futuh, nga Goeje 1866:276; Crone 1980:12; Crone-Cook 1977:23,173).

Plani tokësor origjinal i xhamisë së Amr al As, i lokalizuar në Fustat, garnizon ushtarak i qytetit jashtë Kairos, Egjipt, na tregon përsëri që kibla përsëri ishte e drejtuar shumë më në veri, dhe shumë më vonë do të korrigjohet nën udhëheqjen e Kurra b. Sharik (Cressvell 1969:37,150). Në mënyrë interesante kjo përputhet me traditat e vona myslimane të përpiluara nga Ahmad b. al-Maqrizi që Amr u lut duke u drejtuar me mospërfillje nga jugu i lindjes, dhe jo drejt lindjes (al-Maqrizi 1326:6; Crone-cook 1977:24,173).

NĂ«se merrni njĂ« hartĂ« do tĂ« gjeni se kah ishin tĂ« drejtuara kĂ«to xhami. NĂ« tĂ« katĂ«rt shembujt e mĂ«sipĂ«rm kibla nuk Ă«shtĂ« e drejtuar nga Meka, por shumĂ« mĂ« tej nĂ« veri, nĂ« fakt afĂ«r rrethinĂ«s sĂ« Jeruzalemit. NĂ« qoftĂ«se, disa myslimanĂ« mund tĂ« thonĂ«, qĂ« nuk duhĂ«t t’i marrim kĂ«to zbulime shumĂ« seriozisht dhe se shumĂ« xhami i kanĂ« sot kiblat tĂ« drejtuara keq, atĂ«herĂ« dikush mund tĂ« pyesĂ« pse myslimanĂ«t e hershĂ«m duke mos qenĂ« tĂ« zotĂ« tĂ« caktonin drejtimet, janĂ« drejtuar drejt njĂ« lokacoini tĂ« vetĂ«m; diku nĂ« ArabinĂ« Veriore, ose mundĂ«sisht Jeruzalemin?

Ne gjejmĂ« konfirmime tĂ« tjera pĂ«r kĂ«tĂ« drejtim tĂ« lutjes nga njĂ« shkrues i krishterĂ« dhe nga njĂ« udhĂ«tar Jakobi i EdesĂ«s, i cili ka shkruar rreth 705 PAS K., i cili ishte njĂ« dĂ«shmitar i pĂ«rkohshĂ«m nĂ« Egjipt. Ai thekson qĂ« Mahgraje nĂ« Egjipt lutej pĂ«rballĂ« lindjes Ka’ba (njĂ« ndĂ«rtim nĂ« formĂ« katrori brenda xhamisĂ« sĂ« MekĂ«s qĂ« mbante brenda njĂ« gur tĂ« zi i konsideruar i shenjtĂ«, dhe thuhej se ishte dhĂ«nĂ« nga Zoti) (Crone-Cook 1977:24). Letra e tij (e cila gjendet ne muzeumin anglez) Ă«shtĂ« me tĂ« vĂ«rtetĂ« domethĂ«nĂ«se. E shkruar nĂ« gjuhĂ«n siriane, ai i referohet Mahgrayes duke thĂ«nĂ«: “domethĂ«nĂ« e gjithĂ« kjo Ă«shtĂ« e qartĂ« se hebrenjĂ«t dhe mahgrejtĂ« nuk luten kĂ«tu, nĂ« zonĂ«n e SirisĂ«, kah veriu, por drejt Jeruzalemit dhe Qabes, vendet patriarkale tĂ« hipizimit tĂ« tyre”. (Vright 1870:604).

ShĂ«nim: pĂ«rmendja e Qabes nĂ« mĂ«nyrĂ« jo tĂ« panevojshme e pĂ«rfshinĂ« MekĂ«n (kĂ«shtu shumĂ« myslimanĂ« kanĂ« qenĂ« tĂ« shpejtĂ« ta largojnĂ« vĂ«mendjen nga kjo), qĂ«kurse kishte dhe qabe tĂ« tjera nĂ« ekzistencĂ« gjatĂ« asaj kohe, zakonisht nĂ« qytetet tregtare (Crone-Cook 1977:25,175). Cresvell nĂ« shĂ«nimet e librit tĂ« tij “Arkitektura e hershme myslimane” (f.17) i referohet artikullit tĂ« Finsterit, “Kunst des orient”, duke shpallur qĂ« Finster: “…e drejton vĂ«mendjen tek ndĂ«rtesa tĂ« tjera nĂ« formĂ« kubike nĂ« Arabi, tĂ« pĂ«rmendura nĂ« literaturat e hershme arabe, dhe sugjeron qĂ« Qabe atĂ«herĂ« mund tĂ« ketĂ« qenĂ« pjesĂ« e njĂ« ndĂ«rtese arabe tĂ« njĂ« tradite tĂ« tillĂ«”. (Cresvell 1969:17; Finster 1973:88-98).

Ishte me leverdi tĂ« ndĂ«rtoje njĂ« qabe nĂ« kĂ«to qytete tregtare kĂ«shtu qĂ« kur njerĂ«zit duke ardhur nĂ« treg mund tĂ« bĂ«nin gjithashtu peligrinazhin e tyre dhe rrĂ«feheshin dhe ofronin oferta tek idhujt qĂ« ndodheshin nĂ« to. Qabja e Jakobit tĂ« EdesĂ«s thuhej qĂ« ishte e vendodur “nĂ« vendet patriarkale tĂ« hipizimit” nga e cila ai tregon qĂ« nuk ishte nĂ« jug. SĂ« bashku arabĂ«t dhe hebrenjtĂ« kanĂ« njĂ« prejardhje tĂ« pĂ«rbashkĂ«t nga Abrahami i cili jetoi dhe vdiq nĂ« PalestinĂ«, dhe se kjo Ă«shtĂ« dĂ«shmuar edhe nga disa zbulime arkeologjike. Kjo pasardhje e pĂ«rbashkĂ«t nga Abrahamit Ă«shtĂ« dĂ«shmuar gjithashtu dhe nga njĂ« kronikan Armenian, para vitit 660 PAS K. (Sebeos 1904:94-96: Crone-Cook 1977:8; Cook 1983:75).

Prandaj sipas Jakobit tĂ« EdesĂ«s, jo mĂ« vonĂ« se 705 PAS K., drejtimi i lutjes drejt MekĂ«s nuk ishte ende kanonizuar. Dr. Crone, nĂ« artikullin e saj nĂ« 1994 “Shekulli i parĂ« i kuptimit tĂ« hixhrĂ«s”, shton njĂ« gjetje tjetĂ«r e cila pĂ«rfshin njĂ« drejtim tĂ« Jeruzalemit pĂ«r kiblat e hershme. RikĂ«rkimi i ri i marrĂ« pĂ«rsipĂ«r nga Patricia Carlier mbi ndĂ«rtesat verore tĂ« Kalifit tĂ« Umayaad tregon qĂ« dhe xhamitĂ« e kĂ«tyre pallateve kishin kiblat tĂ« drejtuara nga Jeruzalemi. (Carlier 1989:118 f,134).

Sipas Dr. Havting, i cilil jepte mësim burimet e islamit në Shkollën Orientale dhe Studimeve Afrikane (SOAS) në Londër, asnjë xhami nuk është gjetur në këtë kohë (shekulli i shtatë) me fytyrë nga Meka (shënim i marrë nga mësimet e tij më 1995). Havting përmend, sidoqoftë që jo të gjitha xhamitë ishin me fytyrë kah Jeruzalemi. Disa xhami të Jordanit kishin drejtimin nga veriu, ndërsa disa xhami të afrikanoveriorëve kishin drejtimin nga jugu, duke lënë të kuptojmë që kishte një konfuzion total se ku ishte e vendosur shenjtorja. Edhe Kurani na shpjegon që drejtimi i kiblës ishte i përcaktuar drejt Mekës përafërsisht 624 PAS K., dhe ka mbetur në atë drejtim deri më sot!.

Kështu, sipas Crone, Cook,Carlier dhe Havting kombinimi i evidencave arkeologjike nga Iraku përgjatë evidencave të literaturës nga Siria dhe Egjipti na tregojnë vetëm një drejtim drejt një shenjtoreje (dhe kështu edhe drejtimin e lutjes) jo në jug, por diku në veriperëndim të Arabisë (ose dhe më tutje në veri), më së fundi deri në shekullin e shtatë (Crone-Cook 1977:24).

ÇfarĂ« po ndodh kĂ«tu? PĂ«rse kiblat e kĂ«tyre xhamive tĂ« hershme nuk e kishin drejtimin kah Meka? PĂ«rse Ă«shtĂ« ky dallim midis Kuranit dhe asaj çfarĂ« arkeologjia dhe dokumentet kanĂ« zbuluar deri vonĂ« nĂ« vitet 705 PAS K.?

Disa myslimanë e argumentojnë se ndoshta myslimanët e hershëm nuk e dinin drejtimin e Mekës. Ende më shumë ata ishin tregtarë të shkretëtirës, dhe karavanarë! Jeta e tyre ishte e lidhur me udhëtimet në shkretëtirë, ku kishte shumë pak shenja udhëzimi dhe, për shkak të stuhive të rërës, nuk kishte rrugë. Ata mbi të gjitha dinin si të ndiqnin yjet. Jeta e tyre varej nga kjo. Dhe sigurisht ata e dinin ndryshimin midis jugut dhe veriut.

PĂ«r mĂ« tepĂ«r, xhamitĂ« nĂ« Irak dhe Egjipt ishin tĂ« ndĂ«rtuara nĂ« zona tĂ« civilizuara urbane, midis njerĂ«zve tĂ« sofistikuar, tĂ« cilĂ«t ishin tĂ« mĂ«suar mirĂ« se si t’i gjenin drejtimet. Ă«shtĂ« me tĂ« vĂ«rtetĂ« e papĂ«lqyeshme qĂ« ata tĂ« jenĂ« gabuar nĂ« llogaritjet e kiblave tĂ« tyre pĂ«r kaq shumĂ« gradĂ«. NĂ« çfarĂ« mĂ«nyre e kryenin peligrinazhin drejt MekĂ«s, i cili na tregohet se u kanonizua nĂ« atĂ« kohĂ«? Dhe pĂ«rse kaq shumĂ« xhami e kanĂ« drejtimin nga Arabia Veriore, ose me shumĂ« mundĂ«si kah Jeruzalemi? PĂ«rgjigjja mund tĂ« shtrihet diku tjetĂ«r. Do tĂ« thoja qĂ« me shumĂ« mundĂ«si ka dy arsye pĂ«r kĂ«tĂ« dallim:

  1. Ndoshta ka pasur ende një marrëdhënie të mirë midis myslimanëve (të quajtur hagaranes, saracenë ose mahgrajes) dhe hebrenjve, dhe si pasojë nuk kishte nevojë që të ndryshonte Kibla (madje edhe Kurani tregon që ishte e kthyer nga Jeruzalemi: sura 2); dhe,
  2. Që Meka ende nuk ishte e njohur mirë.

Hebrenjtë

Kurani na le të kuptojmë se Muhamedi e ashpërsoi marrëdhënien e tij me hebrenjtë në vitin 624 PAS K.(ose shumë shpejt pas hixhrës më 622 PAS K.), kështu që i lëvizi kiblat në ato kohë (sura 2:144, 149-150). Burimet jomyslimane të hershme, përshkruajnë një marrëdhënie të mirë midis myslimanëve dhe hebrenjve në kohën e pushtimit të parë (pas vitit 620 PAS K.), madje dhe më vonë.

Doktrina Iakobi

Merrni pĂ«r shembull dĂ«shimin e hershme tĂ« Muhamedit dhe “lĂ«vizjes sĂ« tij” e vlefshme pĂ«r ne jashtĂ« traditĂ«s islamike; njĂ« pamflet antihebre (antisemitik) i shkruar nĂ« greqisht, i quajtur doktrina e Iakobit; u shkrua nĂ« PalestinĂ« midis viteve 634 dhe 640 PAS K. (Brock 1982:9; Crone-Cook 1977:3). Doktrina na paralajmĂ«ron pĂ«r hebrenjtĂ« qĂ« ishin pĂ«rzierĂ« me saracenĂ«t, dhe rrezikun e jetĂ«s nga tĂ« rĂ«nit nĂ« duart e kĂ«tyre hebrenjĂ«ve dhe saracenĂ«ve” (Bonvetsch 1910:88; cook 1983:75). NĂ« fakt kjo marrĂ«dhĂ«nie duket sikur na shpie tek pushtimi qĂ« sipas njĂ« burimi tĂ« hershĂ«m armenian pĂ«rmendet qĂ« governatori i Jeruzalemit pas pasojave tĂ« pushtimit ishte hebre (Patkanean 1879:111; Sebeos 1904:103).

ÇfarĂ« Ă«shtĂ« domethĂ«nĂ«se kĂ«tu: Ă«shtĂ« mundĂ«sia qĂ« hebrenjtĂ« dhe arabĂ«t (saracenĂ«t) duken tĂ« kenĂ« qenĂ« nĂ« aleancĂ« sĂ« bashku gjatĂ« kohĂ«s sĂ« pushtimit tĂ« PalestinĂ«s madje dhe pak kohĂ« pas pushtimit tĂ« saj (Crone-Cook 1977:6).

Në doktrinë intimiteti hebreo-arab është përsëri i dukshëm me anë të treguesve që vërehen në urrejtjen kundrejt krishtërimit në anën e bashkëpushtuesve. Sipas Bonvetsch, përmendet që një hebre i konvertuar proteston që ai nuk do ta mohojë Krishtin si Birin e Perëndisë, dhe sikur të kapet nga hebreu dhe saraceni, dhe të copëtohet prej tyre (Bonvetsch 1910:88). është pra e qartë që autori beson se hebrenjtë dhe arabët ishin së bashku në aleancë gjatë pushtimeve.

Origjinaliteti i këtij tregimi është i konfirmuar nga një hartues i madh prej Sira e Muhammad-it, Muhammad ibn Ishak, në dokumentin e njohur si Kushtetuta e Medinës. Në këtë dokument hebrenjtë shfaqen sikur kanë formuar një komunitet (ymaa) pavarësisht nga përmbajtja e fesë së tyre, dhe janë shpërndarë në mënyrë të papërshkrueshme midis një numri fisesh arabe (Gottingen 1859:342; Guillaume 1955:233; Crone-Crook 1977:7). Sipas këtyre të dyve Crone dhe Crook, ky dokument duket që të jetë një nga elementet më të hershëm të traditës islamike, përputhja e saj me tregimet më të hershme të ardhura nga jashtë që mbi origjinën e islamit është shumë domethënëse (Crone-Cook 1977:7).

Nëse këto dëshmi janë të vërteta dikush mund të pyesë se si hebrenjtë dhe saracenët (arabët) ishin aleatë edhe më vonë se 640 PAS K., kur sipas Kuranit, Muhamedi i ashpërsoi marrëdhëniet e tij me hebrenjtë rreth vitit 624 PAS K., më shumë se 15 vjet më herët?

Kronisti armenian i vitit 660 PAS K.

PĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur kĂ«saj ne kemi nevojĂ« ti referohemi tregimit mĂ« tĂ« hershĂ«m lidhur me karierĂ«n e profetit, e dhĂ«nĂ« nĂ« kronikat armeniane rreth viti 660 PAS K., qĂ« Ă«shtĂ« shkruar nga disa pĂ«r Bishopin Sebeo (Sebeo 1904:94:96; Crone-Cook 1977;6). Kronisti e pĂ«rshkruan se si Muhamedi themeloi njĂ« komunitet ku ishin tĂ« pĂ«rfshirĂ« IshmaelitĂ«t (arabĂ«t) dhe hebrenjtĂ«, dhe platforma e tyre e pĂ«rbashkĂ«t ishte prejardhja e tyre e pĂ«rbashkĂ«t Abrahami. ArabĂ«t me prejardhje nga Ishmaeli, dhe HebrenjtĂ« me prejardhje nga Isaku. Kronisti beson se Muhamedi u kishte dhĂ«nĂ« tĂ« dy komuniteteve tĂ« drejtat themelore pĂ«r tokĂ«n e shenjtĂ«, ndĂ«rkohĂ« sistematikisht siguronte pĂ«r ta njĂ« gjeneologji monoteiste. Kjo nuk Ă«shtĂ« diçka pa pĂ«rparsi ngase ideja e ismealitĂ«ve pĂ«r tĂ« drejtat e tyre nĂ« tokĂ«n shenjtĂ« ishte diskutuar dhe refuzuar mĂ« herĂ«t te Zanafilla Rabbah (61:7), nĂ« Talmudin Babilonas dhe nĂ« librin e Xhubileut (Crone-Cook 1977:159).

Kështu që vizioni i Muhamedit nuk ishte thjesht vetëm Arabia, por ishte i orientuar drejt Palestinës përgjatë hebrenjve (Crone-Cook 1977:8); një shenjë dalluese, sipas punës së bërë nga J. B. Chabot, në mënyrë të pavarur, u vërtetua në traditat historike të jakobitëve (Chabot 1910:405).

Interes tĂ« veçantĂ« paraqesin dhe kĂ«rkimet e bĂ«ra nga Crone Cook, sipas tĂ« cilĂ«ve orientimi i PalestinĂ«s mbijetoi dhe nĂ« kohĂ«t e vona tĂ« traditĂ«s islame, me PalestinĂ«n qĂ« ndryshoi si Siria (Crone-Cook 1977:158). Ne kemi nevojĂ« t’i drejtohemi shkrimeve tĂ« Abu Davud Sylejman b. al-Alsh”ath al-Sijistani, dhe Ahmad b. Muhammad ibn Hanbal pĂ«r ta gjetur nĂ«se profeti rekomandon SirinĂ« pĂ«r tokĂ«n e zgjedhur nga PerĂ«ndia pĂ«r shĂ«rbĂ«torĂ«t e tij (Abu Davud
 1384:388; Ahmad b. Muhammad ibn Hanbal 1313:33f; Munajjid 1951:47-74). KĂ«to arsyetime mund tĂ« pĂ«rshtaten shumĂ« mirĂ« me shpalljet e pĂ«rmendura mĂ« herĂ«t nga Crone pĂ«r vitin arab tĂ« hixhrĂ«s, ose ekzodin, nga Arabia pĂ«r nĂ« veri, dhe jo thjesht mes pĂ«r mes qyteteve tĂ« ArabisĂ«.

Ndarja midis hebrenjve dhe arabëve, sipas kronikave armeniane të vitit 660 PAS K., ndodhi menjëherë pas pushtimit të Jeruzalemit në vitin 640 PAS K. (Sebeos 1904:98).

Ne përsëri gjejmë një numër burimesh jomyslimane që e kundërshtojnë Kuranin, duke na siguruar që ka pasur një marrëdhënie të mirë midis arabëve dhe hebrenjve të paktën dhe për 15 vjet të tjera pas asaj që Kurani të shpallej. Nëse Palestina ishte fokusi i arabëve, atëherë qyteti i Mekës vihet në pyetje.

Meka

MyslimanĂ«t shpallin qĂ« “Meka Ă«shtĂ« qendra e islamit dhe qendra e historisĂ«”. Sipas Kuranit, “shenjtorja e parĂ« e destinuar pĂ«r njerĂ«zit ishte ajo nĂ« Bakkah (ose MekĂ«), njĂ« vend i bekuar, njĂ« udhĂ«heqje pĂ«r njerĂ«zit” (Sura 3:96). NĂ« surĂ«n 6:92 dhe 42:5 ne gjejmĂ« qĂ« Meka Ă«shtĂ« “NĂ«na e gjithĂ« vendbanimeve.”

Sipas traditës myslimane, Adami e vendosi gurin e zi atje në Qaben origjinale, ndërkohë që sipas Kuranit ishte Abrahami dhe Ismaeli të cilët e ndërtuan Qaben shumë vjet më vonë (sura 2:125-127). Me anë të kësaj nënkuptojmë që, Meka konsiderohet nga myslimanët si qyteti i parë dhe më i rëndësishmi në botë!.

PĂ«rveç vĂ«shtirĂ«sive tĂ« dukshme nĂ« gjetjen e ndonjĂ« dokumentacioni arkeologjik qĂ« evidenton nĂ«se Abrahami shkoi dhe jetoi ndonjĂ«herĂ« nĂ« MekĂ«, problemi qĂ« ngrihet qĂ«ndron nĂ« gjetjen e referencave tĂ« kĂ«tij qyteti pĂ«rpara krijimit tĂ« islamit. Nga rikĂ«rkimi i marrĂ« pĂ«rsipĂ«r nga Crone dhe Cook, supozimi i parĂ« dhe referenca e vetme paraislamike pĂ«r MekĂ«n Ă«shtĂ« hamendje pĂ«r njĂ« qytet tĂ« quajtur “Makobara” nga gjeografi greko-egjyptian Ptolemeu nĂ« mesin e shekullit tĂ« dytĂ« PAS K., megjithĂ«se nuk jemi tĂ« sigurtĂ« nĂ«se ky aluzion i Ptolemeut i referohej MekĂ«s, pasi ai e pĂ«rmend emrin vetĂ«m nĂ« kalim e sipĂ«r. PĂ«r mĂ« tej sipas Dr. Crone, tri letrat rrĂ«njĂ«sore arabe pĂ«r MekĂ«n (MKK) as nuk pĂ«rputhen me tri letrat rrĂ«njĂ«sore Arabe pĂ«r MakorabĂ«n (KRB) (pasi shkronjat ma - tĂ« cilat paraprijnĂ« ‘koraba”, i japin kuptimin vendit). NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ« nuk ka absolutisht asnjĂ« raport tjetĂ«r lidhur me MekĂ«n apo me Qaben e saj nĂ« dokumentat e lashta origjinale, deri vonĂ« nĂ« shekullin e shtatĂ« PAS K. NĂ« fakt, ata pretendojnĂ«, “qĂ« referencat mĂ« tĂ« hershme janĂ« ato qĂ« janĂ« gjetur nĂ« njĂ« version sirian tĂ« zbulesĂ«s sĂ« pseudometodistit (Crone-Cook 1977:22,171).

SidoqoftĂ«, megjithĂ«se zbulesa nĂ« vetvete daton vonĂ« nga shekulli i shtatĂ«, referencat pĂ«r MekĂ«n janĂ« gjetur vetĂ«m nĂ« kopjet e vona, dhe nuk janĂ« tĂ« pranishme nĂ« traditat e vona siriane dhe evropiane, dhe nuk shfaqen nĂ« PĂ«rmbledhjen e Shkrimeve tĂ« Lashta tĂ« Vatikanit, i konsideruar nga etimologĂ«t se Ă«shtĂ« teksti mĂ« i hershĂ«m (qĂ« i referohet diskutimit mbi kĂ«tĂ« problem midis Nau dhe Kmosko nĂ« shĂ«nimet “7,” f.171, nĂ« Crone & Cook’s Hagarism: 1977).

Një referencë tjetër për Mekën, sipas Crone dhe Cook, është e pranishme në vazhdimësinë e bizantisë arabe, e cila është një burim që daton që nga mbretërimi i Kalifit Hisham, i cili sundoi midis viteve 724-743 PAS K. (Crone-Cook 1977:22, 171).

Prandaj, evidenca më prezantuese që ne kemi për ekzistencën e Mekës është plotësisht 100 vjet pas datës kur tradita islamike dhe Kurani e vendosi atë. Pse? Sigurisht, nëse ky ishte një qytet kaq i rëndësishëm, dikush, diku duhet ta kishte përmendur; ndërsa ne nuk gjejmë asgjë veçse një hamendje të vogël nga Ptolemeu 500 vjet më herët, dhe këto shpallje fillestare janë nga fundi i shekullit të shtatë dhe fillimi i shekullit të tetë.

Por kjo nuk është e tëra për myslimanët që pretendojnë se Meka nuk ishte vetëm një qytet i lashtë dhe i madh, por dhe qendra e tregtisë për Arabinë e shekullit të shtatë dhe më përpara (Cook 1983:74; Crone 1987:3-6).

Dhe mĂ« shumĂ« sipas kĂ«rkimeve intensive nga Bulliet pĂ«r historinĂ« e tregtisĂ« nĂ« Lindjen e Mesme antike, tregohet qĂ« myslimanĂ«t janĂ« pothuajse gabim, sepse Meka as qĂ« ishte njĂ« nga rrugĂ«t kryesore tĂ« tregtisĂ«. Arsyeja pĂ«r kĂ«tĂ«, vazhdon ai, ishte se “Meka ishte pĂ«rfshirĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« nĂ« zonĂ«n e gjirit. VetĂ«m nga harta mĂ« e keqe qĂ« mund tĂ« lexohet si njĂ« kryqĂ«zim i natyrshĂ«m midis veriut dhe jugut dhe lindjes e perĂ«ndimit.” (Bulliet 1975:105).

Kjo më vonë dëshmohet nga një kërkim i mëtejshëm i marrë përsipër nga Grum dhe Muller, i cili pohon që Meka thjesht nuk mund të ketë qenë një nga rrugët tregtare, pasi që ishte e përfshirë larg rrugëve natyrale. Në fakt ata pretendojnë që rrugët e tregtisë e kanë kaluar anash Mekën nga disa qindra milje (Groom 1981:193; Muller 1978:723).

Patricia Crone, nĂ« punĂ«n e saj mbi TregtinĂ« e MekĂ«s dhe Ngritjen e Islamit shton njĂ« arsye praktike e cila Ă«shtĂ« veneruar shumĂ« herĂ« nga historianĂ« tĂ« hershĂ«m. Ajo na tregon qĂ«, “Meka ishte njĂ« vend i shkretĂ«, dhe nĂ« vende tĂ« shkreta nuk bĂ«hen ndalime tĂ« pĂ«rkohshme, sidomos kur ata gjenden nĂ« njĂ« distancĂ« tĂ« shkurtĂ«r nga gjelbĂ«rimi i famshĂ«m. Pse karvanet duhet tĂ« shkonin lart e poshtĂ« nĂ«pĂ«r stepa nĂ« luginĂ«n e shkretĂ« tĂ« MekĂ«s, ndĂ«rkohĂ« qĂ« mund tĂ« ndalonin nĂ« Taif. Meka kishte sigurisht njĂ« shenjtore dhe njĂ« pus, por kĂ«to i kishte dhe Taifi i cili kishte edhe ushqim gjithashtu” (Crone 1987:6-7); Crone-Cook 1977:22).

PĂ«r mĂ« tepĂ«r, Patricia Crone pyet, “çfarĂ« kushtesh gjendeshin atĂ«herĂ« nĂ« Arabi qĂ« mund tĂ« pĂ«rballohej njĂ« distancĂ« e tillĂ«, nĂ«pĂ«rmjet njĂ« bote kaq jomikpritĂ«se, dhe ende tĂ« shitej me njĂ« fitim kaq tĂ« madh qĂ« tĂ« mbĂ«shteste rritjen e qytetit nĂ« njĂ« zonĂ« kaq tĂ« shkretĂ« nga burimet natyrore?” (Crone 1987:7) Nuk kishte prodhime, lloje tĂ« bimĂ«ve aromatike ose egzotika tĂ« mira, si shumĂ« shkrimtarĂ« tĂ« hershĂ«m dhe tĂ« njohur kanĂ« shkruar.

NĂ« studimin e saj mbi TregtinĂ« e MekĂ«s, Dr.Crone tregon qĂ« nga 15 llojet e bimĂ«ve qĂ« i ishin kushtuar MekĂ«s: 6 prej tyre u zhdukĂ«n para shekullit tĂ« gjashtĂ«; dy u importuan nga deti; dy ishin ekskluzivisht nga Afrika Lindore; dhe dy ishin jashtĂ« interesit dhe kurrĂ« nuk u tregtuan; njĂ«ra kishte problem identiteti, dhe dy as qĂ« mund tĂ« identifikoheshin (Crone 1987:51-83). Si pasojĂ«, as edhe njĂ« nga 15 llojet e erĂ«zave nuk mund t’i atribuohen MekĂ«s. Pra cila ishte tregĂ«tia pĂ«r tĂ« cilĂ«n Meka ishte e famshme? Disa myslimanĂ« pretendojnĂ« qĂ« ishte shkĂ«mbimi i parave ose ndoshta tufat e deveve; nĂ« njĂ« pozitĂ« kaq tĂ« shkretĂ«?

Sipas rikërkimeve më të besueshme nga Kister dhe Sprenger, arabët ishin të përfshirë në një lloj tregëtie e konsideruar e një lloji të ultë, në atë të lëkurës dhe veshjeve; artikuj të vështirë të cilët mund të kenë themeluar një grup territoresh me përmasa ndërkombëtare (Kister 1965: 116; Sprenger 1869:94).

Problemi i vĂ«rtetĂ« me MekĂ«n, ishte se tregĂ«tia ndĂ«rkombĂ«tare nuk po zinte vend nĂ« Arabi, madje as duke pretenduar vetĂ«m pĂ«r MekĂ«n, menjĂ«herĂ« nĂ« shekullin mbas lindjes sĂ« Muhamedit. Duket qĂ« shumĂ« nga tĂ« dhĂ«nat tona pĂ«r kĂ«tĂ« zonĂ« kanĂ« qenĂ« ndryshe nga ato qĂ« na kanĂ« ardhur pĂ«r shkak tĂ« kĂ«rkimeve tĂ« parregullta, tĂ« burimeve origjinale tĂ« bĂ«ra nga Lammens, “njĂ« studiues jo shumĂ« i besueshĂ«m,” dhe tĂ« pĂ«rsĂ«ritura nga orientalistĂ«t e mĂ«dhenj Vats, Shaban, Rodinson, Hitti, Levis, dhe Shahid (Crone 1987:3,6). Lammens, duke pĂ«rdorur burimet e shekullit tĂ« parĂ« (si Periplus 50 PAS K. dhe Pliny –79 PAS K.) duhet tĂ« ketĂ« pĂ«rdorur edhe historianĂ«t grekĂ«, bizantinĂ« dhe egjiptianĂ« tĂ« fund shekullit tĂ« gjashtĂ« tĂ« cilĂ«t ishin mĂ« afĂ«r ngjarjeve (si Cosmas, Procopius dhe Theodoretus – Crone 1987:3, 19-22,44). PĂ«rshkak se ata nuk ishin vetĂ«m tregtarĂ«, udhĂ«tarĂ« dhe gjeografĂ«, por historianĂ«, ata e njihnin zonĂ«n dhe periudhĂ«n dhe prandaj mund tĂ« jepnin njĂ« pamje mĂ« tĂ« pĂ«rshtatshme.

Sikur t’u ishte referuar kĂ«tyre historianĂ«ve tĂ« vonshĂ«n ai do tĂ« kishte gjetur qĂ« tregĂ«tia greke midis IndisĂ« dhe mesdheut ishte plotĂ«sisht e lidhur me detin pas shekullit tĂ« parĂ« PAS K. (Crone 1987:29). Mjafton t’i hedhĂ«sh njĂ« sy hartĂ«s pĂ«r tĂ« kuptuar pse. Nuk kishte kuptim tĂ« udhĂ«toje rreth e rrotull pĂ«r tĂ« shitur materialet kur rruga ujore ishte shumĂ« afĂ«r. Patricia Crone tregon se nĂ« RomĂ«n e Diokletianit ishte mĂ« lirĂ« qĂ« t” çoje barĂ«rat 1250 milje nga deti sesa t’i transportoje 50 milje nga toka. (Crone 1987:7). LargĂ«sia nga Najrani, Jemeni nĂ« jug, pĂ«r nĂ« Gaza nĂ« veri ishte pothuajse 1250 milje. Pse mos tĂ« udhĂ«tonin tregtarĂ«t me mallĂ«rat e tyre nga India me anĂ« tĂ« detit, dhe tĂ« zbarkonin nĂ« Aden, ndĂ«rkohĂ« qĂ« duhet tĂ« ngarkonin mallin nĂ« devet qĂ« ecnin shumĂ« ngadalĂ« dhe ishin tĂ« kushtueshme, dhe tĂ« ecnin rreth e qark arabĂ«ve jomikpritĂ«s, dhe shkretĂ«tirĂ«s sĂ« GazĂ«s, kur mund tĂ« hypnin nĂ« anije duke ndjekur rrugĂ«n e Detit tĂ« Kuq deri nĂ« bregun perĂ«ndimor tĂ« Arabia?

Gjendeshin probleme të tjera gjithashtu. Sikur Lammens ti kishte bërë kërkimet e tij mirë do të kishte vërejtur se tregtia Greko-Romake nga shekulli i tretë PAS K.ra në kolaps. Kështu që në kohën e Muhamedit nuk kishte rrugë tregtare, dhe asnjë treg romak tek i cili shitja ishte e destinuar (Crone 1987:29). Në mënyrë të ngjashme ai duhet të kishte gjetur se tregu që mbeti ishte i kontrolluar nga etiopiasit dhe jo nga arabët, dhe që Adulisi në bregun etiopas të Detit të Kuq dhe jo Meka, ishte qendër tregtare në atë zonë (Crone 1987:11,41-42).

Për më tepër domethënie, sikur të kishte marrë kohë Lammens për të studiuar burimet e hershme greke, ai do të kishte zbuluar se grekët të cilëve tregtia u kishte humbur, nuk kishin dëgjuar kurrë për një vend të quajtur Mekë (Crone 1987:11,41-42). Nëqoftëse, sipas traditës myslimane dhe orientalistëve të atëhershëm, Meka ishte kaq e rëndësishme, sigurisht për ata të cilët tregtia ishte duke shkuar mirë, do të mund ta kishin vënë re ekzistencën e saj. Por ende nuk gjejmë diçka. Crone në punë e saj na tregon që dokumentet e tregtisë greke i referohen qytetit të Taifit (i cili është afër Mekës së sotme), dhe Jatribit (më vonë Medina), si dhe Kajbar në veri, por nuk përmendet që tregtia është bërë në Mekë (Crone 1987:11). Madje dhe sasanidasit persianë, të cilët kanë kaluar në Arabi midis viteve 309 dhe 507 PAS K., e përmendin qytetin e Jatribit (Medina) dhe Tihama, por jo Mekën (Crone 1987:46-50). Kjo më të vërtetë është shqetësuese.

Sikur orientalistët e vonshëm të ishin shqetësuar për të kontrolluar burimet e Lamensit, ata gjithashtu do të kishin kuptuar se qëkur rruga tokësore nuk u përdor pas shekullit të parë PAS K., ajo sigurisht nuk ishte në përdorim gjatë shekullit të pestë dhe të gjashtë (Crone 1987:46-50), dhe një pjesë e mirë e asaj që është shkruar në lidhje me Mekën mund të ishte korrigjuar më përpara.

PĂ«rfundimisht, problemi i lokacionit tĂ« MekĂ«s nĂ« dokumentet e hershme nuk Ă«shtĂ« unik, sepse ka madje konfuzion pĂ«rbrenda traditĂ«s islamike aty ku Meka ishte saktĂ«sisht e vendosur nĂ« fillim (shiko diskutimin mbi evolucionin e zonĂ«s sĂ« MekĂ«s nĂ« Crone & Cook’s Hagarism 1977:23,173). Sipas kĂ«rkimeve tĂ« bĂ«ra nga J. Van Ess, nĂ« luftĂ«n e parĂ« dhe tĂ« dytĂ« civile, ka tregime tĂ« njerĂ«zve qĂ« rrjedhin nga Medina nĂ« Irak pĂ«r nĂ« MekĂ« (Van Ess 1971:16; shiko gjithashtu Muhamed b. Ahmad al-Dhahabi 1369:343). Meka gjendet nĂ« veriperĂ«ndim tĂ« MedinĂ«s, dhe Iraku nĂ« verilindje. KĂ«shtu qĂ« shenjĂ«torja pĂ«r islamin, sipas kĂ«tyre traditave ishte nĂ« njĂ« kohĂ« nĂ« veri tĂ« MedinĂ«s, qĂ« gjendet nĂ« krahĂ« tĂ« kundĂ«rt nga ku Meka Ă«shtĂ« sot.

Kemi ngelur pra nĂ« njĂ« gjendje pasigurie. NĂ«se Meka nuk ishte qendra e madhe tregtare qĂ« tradita myslimane do qĂ« ne ta besojmĂ«, nĂ«se nuk ishte e njohur nga njerĂ«zit qĂ« jetuan dhe shkruan nĂ« atĂ« kohĂ«, dhe qĂ« as nuk ishte i cilĂ«suar si qytet gjatĂ« kohĂ«s sĂ« Muhamedit, me siguri nuk do tĂ« ketĂ« qenĂ« qendra e botĂ«s myslimane nĂ« atĂ« kohĂ«. ÇfarĂ« qyteti ishte atĂ«herĂ«? PĂ«rgjigjja nuk Ă«shtĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r t”u gjetur, sepse ka qenĂ« pothuajse gati. Me sa duket Jeruzalemi dhe jo Meka ka qenĂ« qendra dhe shenjĂ«torja e hagarenjĂ«ve, ose maghrebitĂ«ve (emrat e hershĂ«m tĂ« arabĂ«ve) rreth viteve 700 PAS K.

Diskutimi i mëparshëm lidhur me hixhrën, kiblën dhe për hebrenjtë që tregonin që ajo ishte drejt veriut, me shumë mundësi Palestina, ku hixhra ishte e drejtuar, ajo gjindej diku në veriperëndim të Arabisë nga hagarenjët, u kthyen që të luten, dhe kjo ishte përkundrejt hebrenjve që pushtuesit i larguan. (Crone-Cook 1977:9,160-161,23-24,6-9). Duke ja shtuar këtë një fakti tjetër që mund të na ndihmojë për ta përmbledhur çfarë thamë.

Guri i Zi

Në qendër të Jeruzalemit gjendet një ndërtim mjaft impresionues (madje dhe sot) e quajtur Kubeja e Gurit, e ndërtuar nga Abd al-Malik më 691 PAS K., mund të duket qartë që ajo nuk është xhami, dhe nuk ka as kibël (asnjë drejtim për lutje). është e ndërtuar në formën e një ektagoni më tetë shtylla, duke supozuar që ishte e ndërtuar që të ecej në formë rrethore. Kështu që duket që të jetë ndërtuar si një shenjëtore. Sot konsiderohet që të jetë qendra e tretë e shenjtë e islamit pas Mekës dhe Medinës. Myslimanët pretendojnë që është e ndërtuar për të kujtuar natën kur Muhamedi u ngjit në qiell për të folur me Moisiun dhe Allahun për numrin e lutjeve të kërkuara nga besimtarët (e njohur si Miraxh, në arabisht) (Glasse 1991:102).

Sipas kĂ«rkimeve tĂ« nxjerra nga shkrimet e Van Berchem dhe Nevo, tĂ« dhĂ«nat mĂ« tĂ« hershme tĂ« shkrimeve nĂ« strukturĂ«n e ndĂ«rtesĂ«s nuk tregojnĂ« asgjĂ« rreth Miraxhit, por lidhen thjesht me polemika tĂ« pĂ«rsĂ«ritura kuranore, megjithĂ«se ato janĂ« planifikuar nĂ« pĂ«rparsi pĂ«r tĂ« krishterĂ«t. ShumĂ« myslimanĂ« janĂ« tĂ« shpejtĂ« pĂ«r tĂ« treguar se te dy suret 17:1 dhe 2:143-145, tĂ« cilat flasin pĂ«r “vendin e paprekshĂ«m” dhe “ndryshimin e kiblĂ«s” mund tĂ« gjenden nĂ« shkrimet mbi kĂ«mbanat e kubesĂ« dhe nĂ« derĂ«n jugore. Ata do tĂ« bĂ«nin mĂ« mirĂ« qĂ« tĂ« lexonin historinĂ« e kĂ«tyre shkrimeve. ÇfarĂ« ata do tĂ« gjejnĂ«, Ă«shtĂ« se asnjĂ« nga kĂ«to shkrime nuk Ă«shtĂ« origjinal dhe qĂ« as nuk janĂ« tĂ« vjetra. E tĂ«rĂ« kubeja u rindĂ«rtua nga al Zaher Li-L’zaz mĂ« 1022 PAS K., pĂ«r shkak tĂ« njĂ« tĂ«rmeti mĂ« 1016 PAS K. (Duncan 1972:46). KĂ«mbana u rindĂ«rtua mĂ« 1318 PAS K. (Cresvell 1969:30), por shkrimet (surja e poshtme 36 dhe ajo e sipĂ«rme 17) nuk u shtuan deri mĂ« 1876 PAS K. nga Abdul Hamid II (Duncan 1972:66). Dyert e sotme (ku gjendet sura 2:144) nuk u prishĂ«n deri mĂ« 1545 PAS K. (Cresvell 1969:26). Portiku jugor, ku sura 2:143-145 pĂ«rmendet, nuk u ndĂ«rtua deri mĂ« 1817 PAS K., nga sulltan Mahmudi (Duncan 1972:64). KĂ«shtu pra, njĂ«herĂ« qĂ« lexojmĂ« historinĂ« e kubesĂ« ne kuptojmĂ« qĂ« asnjĂ« nga kĂ«to sure tĂ« inkriminuara nuk i pĂ«rkasin kubesĂ«s origjinale nĂ« kohĂ«n kur ajo u ndĂ«rtua nga ‘abd al-MaliknĂ« mĂ« 691 PAS K.

Shkrimet mĂ« tĂ« hershme qĂ« ne mund tĂ« pretendojmĂ« janĂ« ato qĂ« kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me statusin mesianik tĂ« Jezusit, me pranimin e profetĂ«ve, zbulesĂ«n e marrĂ« prej Muhamedit dhe pĂ«rdorimin e termit “islam” dhe “mysliman”. Duhet tĂ« vihet re, gjithsesi, qĂ« madje dhe tĂ« dhĂ«nat e tyre vihen nĂ« dyshim pĂ«rballĂ« njĂ« pĂ«rshkrimi tĂ« atribuar pĂ«r mbĂ«shtetjen e kĂ«tyre shtyllave nga njĂ« tregim i persianit Nasiri i Khusran mĂ« 1047 PAS K.

Nëse shenjëtorja u ndërtua për të rikujtuar një ngjarje kaq të rëndësishme në jetën e profetit (miraxh) , përse shkrimet më të hershme nuk i referohen kësaj? Tani, a përmendet në shkrimet e hershme udhëtimi i tij i natës në qiell, dhe kthimi mbrapa me kalin që fluturonte, i quajtur burak, as nuk përmendet dialogu që Muhamedi pati me Moisiun dhe Allahun, as kërkesa për 5 lutjet që ishte dhe qëllimi i udhëtimit!.

Si mund tĂ« shpjegohet kjo? NjĂ« shpjegim i mundshĂ«m mund tĂ« jetĂ« thjesht qĂ« historia e miraxhit nuk ka ekzistuar nĂ« atĂ« kohĂ«, por u redaktua mĂ« vonĂ« gjatĂ« kohĂ«s sĂ« Abassidit (pas 750 PAS K.). Kjo nuk Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r t”u kuptuar, kur dikush arrin tĂ« kuptojĂ« qĂ« ideja e 5 lutjeve duket qĂ« tĂ« jetĂ« redaktuar vonĂ« gjithashtu. TĂ« vetmet referenca tĂ« lutjeve nĂ« Kuran ndeshen nĂ« suret 11:114; 17:78-79; 20:130; dhe 30:17-18 (megjithĂ«se vihet nĂ« dyshim nĂ«se ato flasin pĂ«r lutjen (salat) apo pĂ«r lavdĂ«rimin (sabaha). ÇfarĂ« ne gjejmĂ« nĂ« kĂ«to referenca janĂ« tri lutje tĂ« kĂ«rkuara. Nuk thuhet asgjĂ« pĂ«r 5 lutjet (megjithĂ«se shumĂ« komentatorĂ« myslimanĂ« janĂ« munduar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« dĂ«shpĂ«ruar t’i shtojnĂ« dy lutjet qĂ« mungojnĂ« ato tĂ« mĂ«ngjesit apo tĂ« mbrĂ«mjes).

Historia e miraxhit zuri vend ndĂ«rkohĂ« qĂ« Muhamedi ishte duke jetuar nĂ« MedinĂ« (624 PAS K.). Tani duhet t’i kthehemi haditheve 200-250 vjet mĂ« vonĂ« pĂ«r tĂ« gjetur qĂ« 5 lutjet jo vetĂ«m se janĂ« tĂ« stimuluara, por edhe si ato janĂ« quajtur. NĂ«se Kurani Ă«shtĂ« fjala e PerĂ«ndisĂ« pĂ«rse ai nuk e di se sa lutje i kĂ«rkohet njĂ« myslimanit tĂ« kryejĂ«? Dhe pĂ«r mĂ« tepĂ«r kur kubeja e gurit ishte ndĂ«rtuar pĂ«r tĂ« kujtuar kĂ«tĂ« ngjarje, a pĂ«rmendet diçka pĂ«r 1000 vjetĂ«t e ardhshĂ«m? Ă«shtĂ« e qartĂ« qĂ« kjo ndĂ«rtesĂ« u ndĂ«rtua pĂ«r qĂ«llime tĂ« tjera nga ajo e pĂ«rkujtimit tĂ« miraxhit. Fakti qĂ« njĂ« strukturĂ« e tillĂ« u ndĂ«rtua kaq herĂ«t, supozon qĂ« kjo ishte shenjĂ«torja dhe qendra e islamit deri vonĂ« nĂ« shekullin e shtatĂ«, dhe jo Meka. ÇfarĂ« lexojmĂ« nga qĂ«llimet e Muhamedit pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur tĂ« drejtat e tij hagarene tĂ« lindjes, duke marrĂ« tokĂ«n e Abrahamit ose PalestinĂ«n, na lĂ« tĂ« kuptojmĂ« qĂ« Abd al-Malik do ta ndĂ«rtonte strukturĂ«n e tij nĂ« pjesĂ«n qĂ«ndrore tĂ« asaj pĂ«rmbushjeje. Nuk Ă«shtĂ« pĂ«r t’u habitur atĂ«herĂ«, qĂ« kur Abd al-Malik ndĂ«rtoi kubenĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n shpallte misionin profetik tĂ« Muhamedit, ai vuri mbi tempull vetĂ« gurin.

Sipas gojëdhënave islame kalifi Sylejman, i cili mbretëroi deri vonë rreth viteve 715-717 PAS K., shkoi në Mekë për të pyetur për haxhin. Ai nuk mbeti i kënaqur me përgjigjen që mori atje, dhe kështu vendosi që të ndiqte abd al-Malik (duke udhëtuar për tek kubeja e gurit) (shënim: të mos ngatërrohemi me imamin, Malik b. Anas i cili ishte i lindur më 712 PAS K., mund të ketë qenë tri vjet më i vjetër në atë kohë. Vetëm ky fakt na tregon sipas Dr. Hauting nga SOAS që kishte konfuzion se ku shenjëtorja ishte e vendosur në atë kohë, nga fillimi i shekullit të tetë. Duket se tani Meka ishte duke e marrë vendin e saj si qendër e islamit. Tani mund të kuptojmë, përse sipas gojëdhënave, Ualid i i cili mbretëroi si kalif midis viteve 705-715 PAS K., u shkroi të gjitha zonave për shkatërimin e xhamive dhe zgjerimin e tyre. Mund të ishte kjo kur kiblat u drejtuan nga Meka? Nëse është ështu, kjo tregon një kontradiktë tjetër me Kuranin i cili e vendos Mekën si shenjëtore, dhe kështu si drejtim të lutjeve, gjatë kohës së jetës së Muhamedit nga 80 deri 90 vjet më herët (shiko sure 2:144-150). Dhe kjo nuk është e tëra, sepse ne kemi evidenca dhe doracakë arkeologjike që tregojnë ndryshimin e asaj që lexojmë në Kuran.

Muhamedi

Shkrimet nga njĂ« kronist armenian rreth viteve 660 PAS K. (tĂ« referuara mĂ« herĂ«t) na japin tregimet dhe gojĂ«dhĂ«nat mĂ« tĂ« hershme pĂ«r karrierĂ«n e Muhamedit pĂ«r t’i mbijetuar nĂ« çdo gjuhĂ«, duke dĂ«shmuar qĂ« Muhamedi ishte njĂ« tregtar i cili foli shumĂ« pĂ«r Abrahamin, duke na siguruar kĂ«shtu prova tĂ« hershme historike pĂ«r ekzistencĂ«n e Muhamedit. Ky kronikan nuk thotĂ« diçka pĂ«r preardhjen e pĂ«rgjithshme profetike tĂ« Muhamedit, duke e cilĂ«suar atĂ« vetĂ«m si njĂ« profet lokal.

Madje dhe dokumentet mĂ« tĂ« hershme islamike, sipas Dr. John Vansbrough, nuk thonĂ« diçka, pĂ«r prejardhjen e tij profetike universale. Maghazit pĂ«r tĂ« cilat Vasbrough pĂ«rmend janĂ« histori tĂ« betejave dhe fushatave tĂ« profetit, tĂ« cilat janĂ« dokumentet mĂ« tĂ« hershme islamike qĂ« zotĂ«rojmĂ«. Ato duhet tĂ« japin pamjen mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« asaj kohe, ndĂ«rkohĂ« qĂ« ato na tregojnĂ« pak nĂ« lidhje me jetĂ«n e Muhamedit dhe mĂ«simet. NĂ« fakt, nĂ« asnjĂ« nga kĂ«to dokumente nuk ka ndonjĂ« nderim pĂ«r Muhamedin si profet! NĂ«se, sipas Kuranit Muhamedi Ă«shtĂ« i njohur mĂ« sĂ« pari si “vula e profetĂ«ve” (surja 33:40), atĂ«herĂ« pse kĂ«to dokumente duhet tĂ« heshtin mbi kĂ«tĂ« pikĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme?.

Që të njohim se kush ishte Muhamedi, dhe se çfarë bëri ai, ne duhet të kthehemi mbrapa në kohën kur ai jetoi, dhe të shohim provat që kanë ekzistuar atëherë dhe që ende ekzistojnë, dhe të shohim se çfarë na tregojnë rreth kësaj figure shumë të rëndësishme. Vansbrough që ka bërë kaq shumë kërkime në gojëdhënat e vjetra dhe në Kuran beson se, për shkak se burimet islamike të gjitha janë shumë të vona që nga 150 vjet për dokumentat e sirah-magazit, ashtu si dhe Kurani i hershëm, na thotë që të mos i konsiderojmë ato si autoritative. Tek disa burime jomyslimane që i gjejmë disa vëzhgime interesante se cili njeri ishte ky Muhamedi.

Burimet jomyslimane nĂ« ArabinĂ« e shekullit tĂ« shtatĂ« tĂ« cilat ne i kemi, janĂ« tĂ« siguruara nga shkrimet e gurit tĂ« shpĂ«rndara gjithandej pĂ«rgjatĂ« shkretĂ«tirĂ«s sĂ« Siri-JordanisĂ« dhe PeninsulĂ«s dhe veçanĂ«risht nĂ« shkretĂ«tirĂ«n e Negevit. Njeriu qĂ« ka bĂ«rĂ« kĂ«rkimin mĂ« tĂ« madh nĂ« kĂ«to shkrime guri Ă«shtĂ« Jehuda Nevo, nga universiteti hebre i Jeruzalemit. NjĂ« nga burimet e tij, me titull “Kundrejt parahistorisĂ« sĂ« islamit”, e botuar nĂ« 1994, sĂ« cilĂ«s unĂ« do t’i referohem.

Nevo ka gjetur në tekstet arabe fetare, që datojnë nga shekulli i parë dhe gjysma e zotërimit arab, një besim monoteist. Sidoqoftë ai përmend që ky besim është mënyrë e dukshme joislame, por një besim prej të cilit islami mund të ketë rrjedhur.

Nevo gjithashtu gjeti qĂ« “nĂ« gjithĂ« institucionet fetare arabe gjatĂ« kohĂ«s sĂ« Syfjanit, periudha 661-684 PAS K., ka njĂ« mungesĂ« komplete tĂ« referencave pĂ«r Muhamedin”. NĂ« fakt as emri i Muhamedit e as edhe ndonjĂ« shprehje muhamediane, se ai Ă«shtĂ« profeti i Zotit, nuk shfaqet nĂ« ndonjĂ« nga shkrimet qĂ« datojnĂ« para vitit 691 PAS K.. Kjo Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« ndĂ«rkohĂ« qĂ« qĂ«llimi kryesor i shkrimeve Ă«shtĂ« ai fetar, tĂ« tilla si lutjet ose ndoshta Ă«shtĂ« pĂ«rdorur si shkrim pĂ«rkujtues, megjithĂ«se duke pĂ«rshirĂ« njĂ« theks fetar, tĂ« tillĂ« si shkrimi tek disa afĂ«r qytetit Taif e ndĂ«rtuar nga Kalifi Muavija mĂ« 660 PAS K.

Fakti që emri i Muhamedit mungon në gjithë shkrimet e hershme, veçanërisht në ato fetare është domethënës. Shumë nga gojëdhënat e vjetra (sira dhe hadithi, që janë literaturat më të hershme myslimane që ne zotërojmë) janë të bëra më së shumti me rrëfenjza për jetën e profetit. Ai është shembulli që të gjithë myslimanët duhen të ndjekin. Përse nuk i gjejmë këto të theksuara në të njëjtën mënyrë në shkrimet më të hershme arabe të cilat janë afër kohës kur ai jetoi? Madje çfarë është më shqetësuese është pse emri i tij nuk përmendet? Emri i tij është gjetur vetëm në shkrimet arabe pas viti 690 PAS K. Dhe çfarë është më tepër, e dhëna e parë rastis me shprehjen Muhamed rasul Allah (Muhamedi profeti i Perëndisë) është gjetur në monedhën arabo-sasaniane të Ksalid b. Abdallah, nga viti 690 PAS K. e cila është gjetur në Damask.

Me njĂ« domethĂ«nie tĂ« madhe, rasti i parĂ« qĂ« Nevo e quan “rrĂ«fimi tresh i besimit” qĂ« pĂ«rfshinĂ« tauhidin (PerĂ«ndia Ă«shtĂ« njĂ«), shprehjen Muhamed rasul Allah (Muhamedi profeti i PerĂ«ndisĂ«), dhe natyrĂ«n humane tĂ« Jezusit (Rasul Allal vaabduhu) Ă«shtĂ« gjetur nĂ« shkrimet e Abd al-Malik nĂ« kubenĂ« e gurit nĂ« Jeruzalem, e datĂ«s 691 PAS K. PĂ«rpara kĂ«tij shkrimi pohimi mysliman as qĂ« nuk mund tĂ« provohej. Duhet shĂ«nuar se, sidoqoftĂ«, qĂ« data pĂ«r kĂ«tĂ« shkrim mund tĂ« ketĂ« qenĂ« shumĂ« mĂ« vonĂ«, ndoshta e shtuar nga al Zaher Li-L”zaz kur ai rindĂ«rtoi ambulatorĂ«t e brendshĂ«m dhe tĂ« jashtĂ«m rreth tĂ« cilĂ«ve shkrimi vendoset, nĂ« 1022 PAS K.

Si njĂ« rregull, pas votit 691 PAS K., dhe nĂ«pĂ«rmjet gjithĂ« dinastisĂ« sĂ« Marvanid (deri nĂ« 750 PAS K.), emri Muhamedit rastis vetĂ«m kur shprehjet fetare janĂ« pĂ«rdorur, tĂ« tilla si monedhat, gurĂ«t e miljeve, papirusĂ«t “protokollĂ«” (Nevo 1994:110).

Dikush mund tĂ« argumentohet se ndoshta kĂ«to data tĂ« vona janĂ« pĂ«r faktin se ndoshta ndonjĂ« nocion fetar mori kohĂ« tĂ« penetronte nĂ«pĂ«r shkrimet arabe. Ende sipas Nevos papirusi i parĂ« arab, njĂ« entakion egjiptian, i cili ishte njĂ« faturĂ« taksash, e datĂ«s 642 PAS K., e shkruar nĂ« greqisht dhe arabisht ka nĂ« krye tĂ« shkruar “Basmala” qĂ« nĂ« karakter Ă«shtĂ« e krishterĂ« dhe jo myslimane.

PĂ«rmbatja fetare nĂ« shkrimet e gurit nuk bĂ«het e shqiptueshme deri mĂ« 661 PAS K. SidoqoftĂ« megjithĂ«se ato mbajnĂ« nĂ« vete shkrime fetare ato kurrĂ« nuk e pĂ«rmendin profetin apo shprehjen muhamediane. “Kjo do tĂ« thotĂ«” sipas Nevos “qĂ« pohimi fetar zyrtar Arab nuk e pĂ«rfshinte Muhamedin ose formulĂ«n muhamediane nĂ« repertorin e tij tĂ« frazave tĂ« vĂ«na tĂ« kĂ«saj kohe” pĂ«r plot 60 vjet, dhe madje mĂ« shumĂ« pas vdekjes sĂ« Muhamedit. ÇfarĂ« ato pĂ«rmbanin ishin forma tĂ« besimit monoteist, qĂ« i pĂ«rkisnin njĂ« lloji tjetĂ«r tĂ« njĂ« literaure sektariane me zhvillimin e koncepteve tĂ« judeo-krishterimit nĂ« njĂ« stil literature tĂ« veçantĂ«, por qĂ« nuk pĂ«rmbante skica tĂ« veçanta tĂ« ndonjĂ« religjioni monoteist.

Me njĂ« domethĂ«nie ende mĂ« tĂ« madhe, kĂ«to shkrime na tregojnĂ« se kur formula e Muhamedit Ă«shtĂ« prezantuar, gjatĂ« periudhĂ«s sĂ« Marvanid (pas vitit 684 PAS K.), ajo u mbart jashtĂ« “pothuajse gjatĂ« natĂ«s”. Papritur u bĂ« e vetmja shpallje zyrtare e deklaratĂ«s fetare, dhe u pĂ«rdor ekskluzivisht nĂ« dokumentet formale dhe nĂ« shkrime tĂ« tilla si papiruset “protokoll”.

Por dhe pasi tekstet e Muhamedit u bënë zyrtare, ato nuk u pranuan nga publiku kaq shpejt. Me vite pas shfaqjes së tyre në shpalljet e deklaratave, njerëzit vazhduan të përfshinin legjendat jomuhamediane në shkrimet personale, ashtu si rutina e shkrimeve gjyqësore. Kështu për shembull Nevo ka gjetur një autor i cili nuk e përdorte formulën muhamediane në korrespondecat e tij arabe dhe greke megjithëse e përmend emrin e tij dhe titullin në papirus.

Në fakt, sipas Nevos, formula muhamediane filloi të përdoret vetëm në shkrimet popullore të gurit të Negevit qendëror rreth 30 vjet (ose një gjeneratë) pas prezentimit të saj nga Abd al-Malik, dhe disa herë gjatë mbretërimit të kalifit Hisham (midis 724-743). Dhe madje këto, sipas Nevos, megjithëse ata janë muhamedanë, nuk janë myslimanë. Tekstet myslimane, ai beson filluan të shfaqen në fillimin e shekullit të nëntë (rreth 822 PAS K.), duke koinciduar me kuranët e parë të shkruar, ashtu si edhe me të parat tregime gojore myslimane, të shkruara.

Si rrjedhojĂ«, duket nga kĂ«to shkrime qĂ« ishte gjatĂ« kohĂ«s sĂ« dinastisĂ« sĂ« Maruanidit (pas 684 PAS K.), dhe jo gjatĂ« jetĂ«s sĂ« Muhamedit qĂ« ai u ngrit nĂ« pozitĂ«n e profetit universal, dhe vetĂ«m atĂ«herĂ« madje formula muhamedane qĂ« ishte prezentuar atĂ«herĂ« nuk ishte e njĂ«jtĂ« me atĂ« qĂ« ne kemi sot. PĂ«r diskutim tĂ« mĂ«tejshĂ«m mbi 6 klasifikimet ose periudhat e shkrimeve tĂ« gurit, dhe pĂ«rmbajtja e tyre, unĂ« do t’iu rekomandoj artikullin e Nevos (faqe 111-112).

“Mysliman” dhe “islam”

Tani vijmĂ« tek fjalĂ«t “mysliman” dhe “islam”. DevotshmĂ«ria e Muhamedit ndaj vijĂ«s sĂ« Abrahamit mund tĂ« shpjegojĂ« pĂ«rse nuk Ă«shtĂ« pĂ«rmendur emri mysliman deri nĂ« vitet e vona tĂ« shekullit tĂ« shtatĂ«. NĂ« fakt tĂ« dhĂ«na tĂ« hershmĂ« tĂ« kĂ«tij termi nuk janĂ« gjetur deri ne shkrimet e mureve tĂ« kubesĂ« sĂ« gurit tĂ« cilĂ«n e dimĂ« se Ă«shtĂ« ndĂ«rtuar mĂ« 691 PAS K., 60 vjet mbas vdekjes sĂ« Muhamedit. MĂ« parĂ« nĂ« tĂ« kohĂ« arabĂ«t ishin tĂ« referuar si maxharitej, term qĂ« e gjejmĂ« nĂ« papirusin grek tĂ« 642 PAS K. (tĂ« quajtur PERF 564 dhe PERF 558). NĂ« letrat siriake tĂ« bishopit Isho”yahb III, mĂ« herĂ«t se 640 PAS K. ata janĂ« quajtur mahxhre ose mahxhraj.

Shfaqja e këtyre termave nuk është e veçantë, sidoqoftë, por janë gjetur larg një fushe si Egjipt dhe Iraku, e cila është domethënëse. Termi korrespondues arab është muhaxhirun, i cili është gjenealogjik dhe historik pasi ata janë pasardhës të Abrahamit dhe Hagarës, pasi ata janë ata që marrin pjesë në hixhra ose ekzodin. Diskutimi më i hershëm në domethënien e hixhrës tregon që kjo ishte (sipas burimeve të jashtme) ndoshta drejt Palestinës dhe jo thjesht në Medinë.

Athanasius mĂ« 684 PAS K., duke shkruar nĂ« sirikisht pĂ«rdori emrin Maghrajes pĂ«r t’u referuar arabĂ«ve. Jakobi i EdesĂ«s mĂ« 705 PAS K., i pĂ«rmend ata si HagarĂ«n. Dokrina Iakobi i refeohet atyre si saracenĂ«. KĂ«shtu nĂ« tĂ« kundĂ«rt me atĂ« qĂ« Kurani thotĂ« nĂ« suren 33:35, duket qĂ« termi “mysliman” nuk Ă«shtĂ« pĂ«rdorur deri vonĂ« nĂ« shekullin e shtatĂ«. Nga erdhi ky emĂ«r?.

Sipas Crone dhe Cook termi islam (dhe fjala korrensponduese “mysliman”) nĂ« kuptimin “nĂ«nshtrim ndaj PerĂ«ndisĂ«” ishte e huazuar nga samaritanĂ«t. Crone dhe Cook pohojnĂ« qĂ« “folja “aslama” ka afĂ«rsi nĂ« hebraisht, aramaisht dhe sirianisht, por ndĂ«rsa asnjĂ« prej literaturave jokrishtere ose hebreje siguron mjaftueshĂ«m pĂ«r pĂ«rdorimin islamik, ne gjejmĂ« paralele tĂ« sakta pĂ«r islam nĂ« (Memar Markah), i cili Ă«shtĂ« teksti samaritan mĂ« i rĂ«ndĂ«ishĂ«m i periudhĂ«s paraislamike.” Ata vazhdojnĂ« tĂ« thonĂ«, “qĂ« kuptim i pranueshĂ«m i rrĂ«njĂ«s i drejtuar kĂ«tu Ă«shtĂ« ai i paqes” dhe kuptimi i tĂ« bĂ«rit paqe. Riinterpretimi i kĂ«tij koncepti dominon kuptimi pĂ«rfundimtar “nĂ«nshtrim”, mund menjĂ«herĂ« tĂ« shihet si e qĂ«llimshme pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« dallimin midis besĂ«lidhjes sĂ« haxharenĂ«ve dhe judaizmit.

Megjithëse Kurani e përmend këtë term (sure 33:5), duket që nga dokumentet e shekullit të shtatë, të cilat ne i zotërojmë, që kjo nuk ishte e njohur gjatë jetës së Muhamedit e cila si pasojë shton më shumë besueshmërinë e një mundësie evolucioni në tekstet kuranore.

Kurani

Tani vijmĂ« tek Kurani. Ashtu siç ishte shpallur mĂ« herĂ«t, Kurani kaloi nĂ«n njĂ« transformim gjatĂ« 100 vjetĂ«ve qĂ« pasuan pas vdekjes sĂ« Muhamedit. EkzistojnĂ« monedha tĂ« pazbuluara me shkrime tĂ« supozuara kuranike qĂ« datojnĂ« nga 685 PAS K., tĂ« monedhezuara gjatĂ« kohĂ«s sĂ« mbretĂ«rimit tĂ« Abd al-Malik. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, shenjĂ«torja e kubesĂ« sĂ« gurit e ndĂ«rtuar nga Abd al- Malik nĂ« Jeruzalem nĂ« 691 PAS K., “nuk dĂ«shmon pĂ«r ekzistencĂ«n, nĂ« fund tĂ« shekullit tĂ« shtatĂ«, tĂ« materialeve tĂ« njohura menjĂ«herĂ« si kuranore.” Ende, citatet nga Kurani nĂ« tĂ« dy monedhat dhe nĂ« kubenĂ« e gurit dallojnĂ« nĂ« detaje nga ato tĂ« cilat i gjejmĂ« sot nĂ« Kuran. Van Berchem dhe Grohmann, dy etimologĂ« qĂ« kanĂ« bĂ«rĂ« kĂ«rkime tĂ« vazhdueshme shkrimet e kubesĂ« sĂ« gurit, pohojne qĂ« shkrimet e hershme pĂ«rmbajnĂ« “variante tĂ« formave foljore, devijime tĂ« gjera, si dhe lĂ«nie pas dore nga teksti qĂ« Ă«shtĂ« sot.”

Nëse këto shkrime kanë derivuar nga Kurani, me variantet që ato përmbajnë, atëherë si ka qenë e mundur që Kurani të jetë kanonizuar përpara kësaj kohe (vonë rreth shekullit të shtatë)? Dikush mund të përfundojë, që mund të ketë qenë një evolucion në transmetimin e Kuranit nëpërmjet viteve (nëse me të vërtetë ato ishin marrë nga Kurani).

Burimet gjithashtu duket tĂ« sugjerojnĂ« qĂ« Kurani Ă«shtĂ« i bashkuar disi me nxitim (siç pĂ«rmendĂ«m nĂ« seksionet e mĂ«parshme, mbi kritikat e brendshme tĂ« Kuranit). Kjo Ă«shtĂ« e nĂ«nvizuar nga Dr. John Vansbrough i cili pohon se, “libri ka mungesa tĂ« dukshme nĂ« tĂ« gjithĂ« strukturĂ«n e tij, paqartĂ«si tĂ« shpeshta dhe paqĂ«ndrueshmĂ«ri nĂ« gjuhĂ« dhe nĂ« pĂ«rmbajtje, sipĂ«rfaqĂ«sor nĂ« rradhitjen e materialeve tĂ« ndara, dhe i dhĂ«nĂ« nĂ« pĂ«rsĂ«ritjen e pasazheve tĂ« tĂ«ra nĂ« versionet e ndryshme. Mbi kĂ«to baza mund tĂ« argumentohet bindshĂ«m, se libri Ă«shtĂ« produkt i botimeve tĂ« materialeve tĂ« vonuara dhe joperfekte nga njĂ« shumicĂ« gojĂ«dhĂ«nash..”

Crone dhe Cook besojnĂ« se pĂ«r shkak tĂ« gabimeve nĂ« botim, emergjenca e Kuranit duhet tĂ« ketĂ« qenĂ« njĂ« ngjarje e papritur. Referencat e jashtme nga letĂ«rsia gojore islamike tĂ« librit tĂ« quajtur “Kuran” hasen nĂ« gjysmĂ«n e shekullit tĂ« tetĂ« midis njĂ« Arabi dhe njĂ« monku tĂ« Bet Hales (Nau 1915:6f), por askush s”e di nĂ«se mund tĂ« ketĂ« ndryshuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« konsiderueshme nĂ« pĂ«rmbajtje nga Kurani tĂ« cilin e kemi sot. TĂ« dy sĂ« bashku, Crone dhe Cook, konkludojnĂ« qĂ« pĂ«rveç kĂ«saj reference tĂ« vogĂ«l nuk ka ndonjĂ« tregues pĂ«r ekzistencĂ«n e Kuranit para mbarimit tĂ« shekullit tĂ« shtatĂ«.

Crone dhe Cook nĂ« kĂ«rkimin e tyre vazhdojnĂ« tĂ« kĂ«mbĂ«ngulin qĂ« ishte nĂ«n qeverisjen e Haxhaxhit tĂ« Irakut, mĂ« 705 PAS K., kemi njĂ« kontekst historik logjik nĂ« tĂ« cilin “Kurani” (ose njĂ« pjesĂ« e trupit tĂ« literaturĂ«s, e cila mĂ« vonĂ« do tĂ« bĂ«hej Kurani) sĂ« pari u pĂ«rpilua si shkrimi i Muhamedit. NĂ« njĂ« tregim drejtuar Leos nga Levond, guvernatori Haxhaxh tregohet tĂ« ketĂ« mbledhur tĂ« gjitha shkrimet e vjetra hagarene dhe t’i ketĂ« zĂ«vendĂ«suar ato me tĂ« tjera “sipas shijes sĂ« tij, dhe t’i ketĂ« pĂ«rhapur ato gjithandej kombit tĂ« tij” (Jefrey 1944:298). Konkluzoni i natyrshĂ«m Ă«shtĂ« se gjatĂ« kĂ«saj periudhe Kurani fillon evolimin e tij, me shumĂ« mundĂ«si duke filluar tĂ« shkruhej, derisa u kanonizua kah fundi i gjysmĂ«s sĂ« shekullit tĂ« tetĂ« si Kurani qĂ« ne e njohim sot.

Të gjitha këto prova na japin një arsye të mirë të pyesim autoritetin e vërtetë të Kuranit si fjala e Perëndisë. Provat arkeologjike dhe dokumentare të doracakëve tregojnë që shumë nga çfarë Kurani përmban nuk koincidon me të dhënat në dispozicionin tonë. Nga materialet e grumbulluara, nga burime të jashtme, në shekullin e shtatë dhe të tetë, ne mund të konkludojmë:

  1. Që hixhra ishte më tepër e drejtuar jo nga Medina, por drejt Palestinës.
  2. Që kibla nuk ishte e fiksuar drejt Mekës deri në shekullin e tetë, por në një zonë më tepër në veri, ndoshta Jeruzalemi.
  3. Që hebrenjtë ende e ruajtën një marrëdhënie me arabët deri në 640 PAS K.
  4. Që Jeruzalemi, dhe jo Meka, ishte më shumë qyteti që përmbante shenjëtoren origjinale për islamin, pasi Meka nuk ishte e njohur si një qytet i qëndrueshëm, deri në fund të shekullit të tetë, por as që nuk ishte në rrugët tregtare.
  5. Kubeja e Gurit ishte shenjëtorja e parë.
  6. Që Muhamedi nuk ishte klasifikuar si profet universal i Perëndisë, deri në fund të shekullit të tetë.
  7. Që termat mysliman dhe islam nuk janë përdorur deri në fund të shekullit të shtatë.
  8. Që pesë lutjet e përditshme ashtu si dhe haxhi nuk ishin standartizuar deri pas vitit 717 PAS K.
  9. Dhe që shkrimet e hershme kuranore nuk përputhen me tekstin e tanishëm të Kuranit.

Të gjitha këto të dhëna janë në kundërthënie me Kuranin, që është në zotërimin tonë, dhe shtojnë dyshimin që Kurani, që ne lexojmë sot, nuk është i njëjtë me atë që është supozuar të jetë mbledhur dhe kanonizuar në vitin 650 PAS K., nën Utmën, si myslimanët pretendojnë (nëse me të vërtetë ai madje ekzistonte në atë kohë). Dikush mund të mendojë që atje mund të ketë pasur një evulim në tekstet kuranore, dhe si pasojë, e vetmja gjë që ne mund të themi me siguri është se dokumentet që ne tani zotërojmë janë të ngjashëm me ato të cilat janë në duart tona sot, të shkruara jo 16 vjet mbas vdekjes së Muhamadit, por 160 vjet më vonë, dhe kështu jo 1400 vite më parë, por thjesht 1200 vite. Degëzimet e këti pohimi janë habitëse në të vërtetë.

A Mund t’i pĂ«rdorim kĂ«to burime jomyslimane?

Tërë historianët islamikë modernë janë përpjekur përmes gojëdhënave myslimane, duke pasur në dispozicion të tyre literaturë jomyslimane, të fqinjëve, greke, armeniane, hebreje, aramaike, siriane dhe koptike, disa prej të cilëve ishin subjekt i pushtuesve arabë. Në një shtrirje më të gjerë këto burime u botuan dhe u përkthyen nga mbarimi i shekullit të fundit (1800s) dhe nga fillimi i të tashmit. Ndërkohë që atëherë ato u lanë të mbledhin pluhur nëpër biblioteka. Pyetja që ne duhet të bëjmë është, Pse?.

PĂ«rgjigjja qĂ« myslimanĂ«t japin Ă«shtĂ« se kĂ«to burime ishin armiqĂ«sore, e cila ndoshta Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«. SidoqoftĂ«, duke dhĂ«nĂ« shpĂ«rndarjen e gjĂ«rĂ« gjeografike dhe shoqĂ«rore nga tĂ« cilat ato rjedhin, ato rrallĂ« mund tĂ« kenĂ« krijuar ndjenjat e tyre antimyslimane me rezultate tĂ« tilla homogjene. Ă«shtĂ« kĂ«shtu pĂ«rshkak se ka njĂ« marrĂ«veshje midis dĂ«shmitarĂ«ve tĂ« pĂ«rkohshĂ«m dhe tĂ« pavarur tĂ« botĂ«s jomyslimane qĂ« dĂ«shmitĂ« e tyre tĂ« mund tĂ« konsiderohen. NĂ« cilĂ«ndo mĂ«nyrĂ« dikush zgjidhte t’i interpretonte ato. Ato nuk lĂ«nĂ« asnjĂ« dyshim qĂ« Kurani ishte produkt i njĂ« zbulese evoluese, mĂ« tepĂ«r se kanonizimi gjatĂ« periudhĂ«s sĂ« hershme tĂ« Abbasidit kah fundi i shek. VIII, pĂ«rreth asaj qĂ« sot Ă«shtĂ« Iraku ose Irani.

Perfundim

ÇfarĂ« mund tĂ« themi atĂ«herĂ« nĂ« lidhje me Kuranin? Ă«shtĂ« Fjala e PerendisĂ«? MyslimanĂ«t pretendojnĂ« qĂ« ne mundemi vetĂ«m tĂ« kuptojmĂ« origjinat e Kuranit nĂ«pĂ«rmjet syve tĂ« traditĂ«s myslimane, e cila na tregon se Allahu zbuloi tĂ« vĂ«rtetĂ«n e tij nĂ«pĂ«rmjet Kuranit, qĂ« u dĂ«rgua poshtĂ« tek Muhamedi. Ne, sidoqoftĂ«, dyshojmĂ« mirĂ«fillĂ«sinĂ« e kĂ«saj shpalljeje, pasi burimet themelore pĂ«r gojĂ«dhanat e vjetra thjesht nuk ekzistojnĂ« para shekullit tĂ« 8-tĂ«. NĂ« fakt qĂ« burimet myslimane qĂ« ne i zotĂ«rojmĂ« janĂ« relativisht tĂ« njĂ« date mĂ« tĂ« vonĂ«, tĂ« pĂ«rpiluar midis 200-300 vite pas faktit, dhe janĂ« tĂ« varura nĂ« gojĂ«dhĂ«nat orale tĂ« prejardhura nga tregimtarĂ«t, rrĂ«fimet e tĂ« cilĂ«ve jo vetĂ«m nuk mund tĂ« vĂ«rtetohen, por papritur duket sikur shtohen drejt fundit tĂ« shekullit tĂ« 8-tĂ«.

Vansbrough merr pozitën që Kurani është përpiluar madje më vonë se gojëdhënat, dhe është përdorur si një vulë autoritare për të siguruar besimet dhe ligjet e vona nga ata të cilët ishin përgjegjës për kanonizimin e traditës myslimane. Nëse ai është korrekt, dikush mund të mendojë nëse Muhamedi do të kishte njohur madje Kuranin që ne e zotërojmë sot.

Padyshim, vet Kurani ka qenĂ« sugjeruar si burim pĂ«r islamin, dhe si autoriteti i tij mĂ« i mirĂ«. NdĂ«rkohĂ« ai gjithashtu vuan nga shumĂ« probleme tĂ« njĂ«jta tĂ« pĂ«rmendura mĂ« sipĂ«r. Kur ne e hapim Kuranin dhe e lexojmĂ« atĂ« ne pĂ«rballemi menjĂ«herĂ« me shumĂ« gabime strukturore dhe vĂ«shtĂ«rsi tĂ« literaturĂ«s e cila Ă«shtĂ« shenjĂ« e keqe pĂ«r njĂ« dokument i cili shpallĂ« tĂ« jetĂ« Fjala finale dhe perfekte e PerĂ«ndisĂ«. Ne nuk jemi prezentuar me “tregimet biblike” paralele, tĂ« cilat njohin dokumentet heretike talmudike dhe apokrife tĂ« krishterĂ«. Dhe ndĂ«rsa mendojmĂ« se si kĂ«to dokumente gjetĂ«n rrugĂ«n e tyre nĂ« tĂ« supozuarin shkrim jonjerĂ«zor, ne ndeshemi me karakteristikat shkencore tĂ« cilat gjithashtu kanĂ« gjetur rrugĂ«n e tyre nĂ« kĂ«tĂ« faqe. KĂ«to vĂ«shtirĂ«si duket qĂ« na drejtojnĂ« larg nga autoriteti hyjnor dhe na drejtojnĂ« drejt njĂ« shpjegimi mĂ« tĂ« besueshĂ«m; qĂ« Kurani Ă«shtĂ« thjesht njĂ« pĂ«rmbledhje burimesh tĂ« pabarabarta tĂ« huazuara nga pjesĂ« rrethuese tĂ« literaturĂ«s, pĂ«rralla dhe gojĂ«dhĂ«na, tĂ« pranishme gjatĂ« shekullit tĂ« 7-tĂ« dhe 8-tĂ«, dhe tĂ« shartuara aksidentalisht nga pĂ«rpiluesit e padyshimtĂ« tĂ« mĂ«vonshĂ«m, gjatĂ« periudhĂ«s sĂ« Abbasidit.

Burimet jomyslimane të cilat ne i zotërojmë nga një llojshmëri shoqërish që na rrethojnë vërtetojnë evidencën e mësipërme. Shumë çfarë gjejmë në këto burime të jashtme të shekullit të shtatë kundërshtojnë çfarë tradita myslimane dhe Kurani na tregojnë, duke shkaktuar që të dyshojmë për origjinalitetin e mëvonshëm.

Burimet myslimane janĂ« vĂ«nĂ« nĂ« pikĂ«pyetje, ndĂ«rsa burimet jomyslimane na drejtojnĂ« nĂ« njĂ« mungesĂ« tĂ« ndonjĂ« evidence pĂ«r saktĂ«sinĂ« e Kuranit. Gjenden nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« kĂ«to materiale shqetĂ«suese me tĂ« cilat mbrojtĂ«sit myslimanĂ« duhen tĂ« jenĂ« tĂ« kĂ«naqur. NdĂ«rkohĂ«, unĂ« gjej ngushĂ«llim, sa herĂ« qĂ« do tĂ« shoh njĂ« mysliman duke mbajtur Kuranin e tij, si njĂ« evidencĂ« e planit tĂ« Allahut pĂ«r njerĂ«zimin, mund t’i bĂ«jĂ« atij njĂ« pyetje tĂ« thjeshtĂ«, tĂ« njĂ«jtĂ«n pyetje qĂ« historianĂ«t janĂ« tani duke pyetur: “Ku nĂ« vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« prova pĂ«r atĂ« tĂ« cilĂ«n ata besojnĂ«”?

Referencat e citimeve

  1. Pfander, 1910:262
  2. Rippin 1985:155; and 1990:3,25, 60
  3. Wansbrough 1977:160-163
  4. Humphreys 1991:71, 83-89
  5. Wansbrough 1978:58-59
  6. Crone 1987:225-226; Humphreys 1991:73
  7. refer to Crone’s studies on the problems of the traditions,’ especially those which were dependent on local storytellers, in Meccan Trade
.1987, pp.203-230 and Slaves on Horses, 1980, pp. 3-17
  8. Rippin 1990:3-4
  9. Nevo 1994:108; Wansbrough 1978:119; Crone 1987:204
  10. suras 11:114; 17:78-79; 30:17-18 and possibly 24:58
  11. Glasse 1991:381
  12. Crone 1980:6
  13. Wansbrough 1978:119
  14. Nevo 1994:108; Crone 1980:5-8
  15. Calder 1993
  16. Humphreys 1991:69
  17. Humphreys 1991:69
  18. Humphreys 1991:80
  19. Schacht 1949:143-154
  20. Humphreys 1991:81-83
  21. Pearson 1986:406
  22. Sura 85:22
  23. Schimmel 1984:4
  24. McDowell 1990:43-55
  25. McDowell 1972:39-49
  26. Lings & Safadi 1976:17; Schimmel 1984:4-6
  27. Gilchrist 1989:139 and 154
  28. Gilchrist 1989:150
  29. Lings & Safadi 1976:17-20; Gilchrist 1989:151
  30. see Gilchrist, 1989, pp.151-153
  31. Lings & Safadi 1976:17-20
  32. Vanderkam 1994: 17
  33. Vanderkam 1994:16
  34. Lings & Safadi 1976:12-13,17; Gilchrist 1989:145-146; 152-153
  35. Lings & Safadi 1976:17
  36. Lings & Safadi 1976:12,17; Gilchrist 1989:145-146
  37. Gilchrist 1989:144-147
  38. Lings & Safadi 1976:11; Gilchrist 1989:144-145
  39. Gilchrist 1989:144
  40. Lings & Safadi 1976:17,20; Gilchrist 1989:16,144
  41. Gilchrist 1989:147-148,153
  42. Schimmels 1984:4
  43. Humphreys 1991:71
  44. Humphreys 1991:71-72
  45. Humphreys 1991:73, 83; Schacht 1949:143-145; Goldziher 1889-90:72
  46. Humphreys 1991:83
  47. Schacht 1949:153-154
  48. chacht 1949:145
  49. Rippin 1985:155-156
  50. Schacht 1949:147-149; Wansbrough 1978:119
  51. Rippin 1990:76-77
  52. Schacht 1949:145; Rippin 1990:78
  53. Levi Della Vida 1934:441
  54. Levi Della Vida 1934:441
  55. Crone 1987:213-215
  56. Crone 1980:12
  57. Humphreys 1991:73; Crone 1987:217-218
  58. Kennedy 1986:362
  59. Ibn Hisham ed.1860: 285, 385, 411
  60. Ibn Hisham ed.1860:286, 372, 373, 378
  61. Crone 1987:218
  62. Rippin 1990:10-11
  63. Crone 1987:219-220
  64. Ibn Hisham ed.1860:107
  65. Ibn Sa’d 1960:120
  66. Ibn Hisham ed.1860:119
  67. Ibn Hisham ed.1860:107
  68. Abd al-Razzaq 1972: 318
  69. Ibn Sa’d 1960:166; Abd al-Razzaq 1972:317; Abu Nu’aym 1950:95, 116f
  70. Crone 1987:220
  71. Crone 1980:11
  72. Rippin 1990:34
  73. Cook 1983:63
  74. Cook 1983:63-65
  75. Crone 1987:22
  76. Crone 1987:224
  77. Humphreys 1991:72
  78. Schimmel 1984:4
  79. Humphreys 1991:73
  80. A.K.C. 1993:12
  81. Rippin 1990:38
  82. Rippin 1990:38
  83. Crone 1987:226
  84. Humphreys 1991:81
  85. Crone 1980:5
  86. Crone 1980:3
  87. Levi Della Vida 1934:441
  88. Welch 1991:361
  89. Crone 1980:7
  90. Crone 1980:12

Kalifët

Periudha e Syfjanidit

632-661: Abu Bakr, Umar 1, Uthman, Ali

Periudha e Marvanidit

661-680: Mu’awiyah I

680-683: Yazid I

683-684: Mu’awiyah II

Periudha e Abasidit

684-685: Marwan I

685-705: Abd al–Malik

705-715: al-Walid

715-717: Suleyman

717-720: Umar II

720-743: Hisham

744-750: Marwan II


©copyright përdorur me lejen e Shtëpisë Botuese Tenda.
Të gjitha të drejtat e këtij botimi për gjuhën shqipe i mban Shtëpia Botuese TENDA, andaj ndalohet me ligj shumëzimi dhe fotokopjimi si dhe përdorimi i paautorizuar i këtij libri, si tërësi apo pjesë e tij, pa lejen paraprake të botuesit!


Po fëmijët?

Postuar tek: Martesat BĂ«het NĂ« Qiell

Martesa nuk u krijua vetĂ«m pĂ«r shoqĂ«rinĂ« e tĂ« dy partnerĂ«ve: vumĂ« re se prindĂ«rit tanĂ« tĂ« parĂ« u ngarkuan me detyrĂ«n pĂ«r tĂ« qenĂ« tĂ« frytshĂ«m, pĂ«r t’u shumĂ«zuar dhe pĂ«r tĂ« mbushur tokĂ«n. NĂ« kĂ«to Lexo mĂ« shumĂ« »

Lutje për të tjerët

Postuar tek: Lutja përmes rrugës së Jetës

NĂ« se vĂ«rtet lutemi pĂ«r nevojat tona, natyrisht do tĂ« lutemi edhe pĂ«r nevojat e tĂ« tjerĂ«ve gjithashtu qofshin ata anĂ«tarĂ« tĂ« familjes, tĂ« kishĂ«s apo njerĂ«z tĂ« tjerĂ« qĂ« PerĂ«ndia i ka sjellĂ« nĂ« jetĂ«n tonĂ«. Ndoshta e bĂ«jmĂ« kĂ«tĂ« ditĂ« pas dite. I ngremĂ« ata nĂ« lutje para Jezuit, duke iu lutur Atij t’i kthejĂ« nĂ« besimtarĂ«, t’i drejtojĂ«, t’i bekojĂ« dhe t’i çliroj Ă« nga ndonjĂ« mĂ«kat i veçantĂ«. E gjitha kjo Ă«shtĂ« diçka e mirĂ«. Lexo mĂ« shumĂ« »

Lutje kur ndiehemi të dështuar dhe të pashpresë

Postuar tek: Lutja përmes rrugës së Jetës

TĂ« gjithĂ« kemi patur periudha kur jemi ndierĂ« tĂ« pashpresĂ«. Shpesh mendojmĂ« se jemi thjesht njĂ« dĂ«shtim nĂ« jetĂ«n tonĂ« shpirtĂ«rore. PavarĂ«sisht nga gjithĂ« betejat dhe pĂ«rpjekjet tona, zinxhirat e mĂ«katit duket sikur na shtrĂ«ngojnĂ« mĂ« fort se kurdoherĂ«. NĂ« raste tĂ« tjera dekurajohemi ngaqĂ« nuk kemi forcĂ« fizike apo nga qĂ« jemi tĂ« sĂ«murĂ« dhe ndiehemi tĂ« mjeruar. Ose mund tĂ« jemi edhe nĂ« prag tĂ« dorĂ«heqjes, sepse na duket se jemi tĂ« paaftĂ« pĂ«r punĂ«n tonĂ« dhe pĂ«r ato qĂ« na kĂ«rkohen tĂ« bĂ«jmĂ«. Lexo mĂ« shumĂ« »