jump to navigation

ÇFARË ËSHTË NJË KULT?

Postuar tek: Mashtruesit

Termi kult ka marrĂ« njĂ« pĂ«rkufizim krejt tĂ« ndryshĂ«m nĂ« shekullin e fundit. Kjo Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« veçanĂ«risht qĂ« nga viti 1950 kur mjetet e komunikimit masiv shekullar nisi tĂ« analizonte grupet dhe t’i etiketonte si kulte pĂ«r shkak tĂ« qendrimit tĂ« kundĂ«rt. Revista ‘Time’ (3 shtator 1951, fq. 51) e quante librin llastues ‘DianatikĂ«t’ e L. Ron Hubbardit njĂ« kult, dy vjet pĂ«rpara se autori ta klasifikonte atĂ« si feja e ShkencologjisĂ«. Bazat e ‘Times’ pĂ«r ta quajtur atĂ« kult ka tĂ« ngjarĂ« tĂ« jenĂ« shitjet me shumicĂ« nĂ« tregun e librave tĂ« lira. Ne nuk mund tĂ« braktisim pĂ«rdorimin e ligjshĂ«m tĂ« njĂ« termi tĂ« thjeshtĂ« pĂ«r shkak tĂ« pĂ«rdorimit tĂ« tij prej tĂ« tjerĂ«ve. PsikologĂ«t janĂ« orvatur ta pĂ«rcaktojnĂ« njĂ« kult si njĂ« grup qĂ« ndĂ«rron qĂ«ndrimin dhe pikĂ«pamjen e vet psikologjike pĂ«r jetĂ«n. SociologĂ«t e kanĂ« pĂ«rcaktuar njĂ« kult si njĂ« grup qĂ« nuk u pĂ«rshtatet normave tĂ« njĂ« shoqĂ«rie tĂ« dhĂ«nĂ«. QĂ« tĂ« dyja kĂ«to orvatje tĂ« fundit dĂ«shtojnĂ« nĂ« drejtim tĂ« asaj se çfarĂ« Ă«shtĂ« thelbĂ«sore tĂ« gjithĂ« kultet, d.m.th teologjia. KĂ«shtu qĂ« ne do tĂ« pĂ«rdorim pĂ«rkufizimin tonĂ« teologjik si tĂ« vetmin pĂ«rkufizim qĂ« u drejtohet tĂ« gjithĂ« aspekteve tĂ« jetĂ«s, mendimit dhe sjelljes.

Fjala kult vjen prej fjalĂ«s latine cultus, e cila nĂ« kuptim tĂ« drejtpĂ«rdrejt do tĂ« thotĂ« tĂ« adhurosh ose tĂ« tregosh nderim pĂ«r diçka. Sipas Fjalorit Anglisht tĂ« Oksfordit, ajo u pranua nĂ« shekulllin XVII dhe pĂ«rsĂ«ri nĂ« mesin e shekullit XIX si pĂ«rfaqĂ«sim i njĂ« grupi tĂ« veçantĂ« fetar. I pari libĂ«r qĂ« u mor me disa kulte nĂ« njĂ« volum tĂ« vetĂ«m Ă«shtĂ« ‘ParalajmĂ«rime’ nĂ« kohĂ«n (1917) i Uilliam Irvinit, i rititulluar “HerezitĂ« e ekspozuara” (1919). NĂ« kĂ«tĂ« volum Irvin nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« saktĂ« barazon nevojĂ«n pĂ«r tĂ« kuptuar nĂ« mĂ«nyrĂ« teologjike kultet dhe BiblĂ«n si kriterin tonĂ« pĂ«r tĂ« ndarĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n nga gabimi. “Gati çdo herezi, — thotĂ« ai, — me analizat e veta, bĂ«n pikĂ«risht kĂ«tĂ«; ajo vendos njĂ« vello midis njeriut nevojtar dhe njĂ« Zoti tĂ« pritshĂ«m.” (botimi i dhjetĂ«, fq. 8). Libri i Irvinit thotĂ« se ‘tĂ« vĂ«rtetat themelore tĂ« ungjillit do tĂ« mohohen nga kultet.’(fq. 6)

Ka patur shkrimtarë të tjerë që kanë vlerësuar disa kulte edhe me një tekst të vetëm. Asnjë autor, ndoshta nuk është më i mirënjohur për këtë sesa Dr Walter R. Martin, i cili kaloi dyzet vjet të jetës së tij duke paraqitur gabimet e kulteve. Ai shkroi:

Një kult, pra, është një grup njerëzish të polarizuar rreth interpretimit të dikujt për Biblën dhe që është karakterizuar me devijime të mëdha për lidhjet e krishterimit normativ me doktrinat themelore të fesë e krishterë, veçanërisht nga fakti se Zoti u bë njeri me Jezu Krishtin. (Martini flet për kultet, fq. 17)

Ajo që në fillim Martini e të tjerë kanë thënë për kultet është e vërtetë. Ne lipset të ofrojmë studimin tonë nga pikëpamja e Fjalës së Zotit, sepse apostulli Pal na paralajmëron se mund të jetë një Krisht i gënjeshtërt dhe një ungjill i gënjeshtërt që do të përpiqej të mashtronte Kishën e Vërtetë dhe botën.

NĂ«se vjen tjetĂ«rkush dhe ju shpall njĂ« Jezus tjetĂ«r - tĂ« cilin ne nuk jua kemi predikuar, ose, merrni njĂ« tjetĂ«r Shpirt, tĂ« cilin nuk e keni marrĂ«, ose, njĂ« Ungjill tjetĂ«r, tĂ« cilin nuk e keni marrĂ« - atĂ« e duroni fort mirĂ«! 
 KĂ«ta farĂ« burrash janĂ« apostuj me rrena, punĂ«torĂ« gĂ«njyes, qĂ« shtihen si apostuj tĂ« Krishtit. Dhe nuk keni pse tĂ« çuditeni. S’keni, pra, pse tĂ« çuditeni nĂ« qoftĂ« se edhe punĂ«torĂ«t e tij marrin dukjen e jashtme tĂ« punĂ«torĂ«ve tĂ« drejtĂ«sisĂ«. Mbarimi i tyre do tĂ« jetĂ« sipas veprave tĂ« tyre. (2 Korintasve 11:4,13-15)

Edhe pse është e pamundur të japësh një përkufizim të qartë për një kult modern fetar, vështirësia në të kuptuarit qëndron në parametrat vazhdimisht të ndryshueshëm të grupeve, me të cilët po merremi. Në dritën e grupeve të reja ne duhet të përpunojmë përkufizimin tonë. Bibla është hedhur poshtë prej disa kulteve. Kultet e tjera nuk kanë asnjë pretendim për Kishën e krishterë derisa ata vetë burojnë nga një pikëpamje tjetër. Ne shpallim se ajo që mendojmë është një përkufizim që u përshtatet gjithë kulteve edhe në qofshin filiza të krishterimit, hinduizmit, budizmit, taoizmit apo të islamizmit.

PËRKUFIZIMI: NjĂ« kult Ă«shtĂ« njĂ« grup njerĂ«zish qĂ« i bazojnĂ« pikĂ«pamjet e tyre mbi konceptin e njĂ« udhĂ«heqje tĂ« izoluar, e cila mohon doktrinat qendrore tĂ« krishterimit, sikurse janĂ« tĂ« mĂ«suara nga Bibla. Ne do t’i klasifikojmĂ« kultet nĂ« kĂ«tĂ« studim nĂ« tri kategori: Kultet Pe- rĂ«ndimore, Kultet Lindore dhe Kultet e KohĂ«s sĂ« Re. Disa prej mĂ«simeve tĂ« kĂ«tyre kulteve do tĂ« pĂ«rputhen pjesĂ«risht, por ne do tĂ« pĂ«rdorim pikĂ«pamjen e tyre themelore pĂ«r klasifikim.

Kultet PerĂ«ndimore. — Kultet PerĂ«ndimore janĂ« ato qĂ« zakonisht shkĂ«puten prej krishterimit dhe mohojnĂ« doktrinat thelbĂ«sore tĂ« fesĂ« sonĂ«. Ato do ta pĂ«rdorin BiblĂ«n si burimin e tyre dhe Jezu Krishtin si figurĂ« qendrore. Zakonisht ato pretendojnĂ« se janĂ« tĂ« vetmit pĂ«rfaqĂ«sues tĂ« krishterimit tĂ« sotĂ«m. Kultet Lindore — KĂ«to kulte nuk e deklarojnĂ« BiblĂ«n apo Jezu Krishtin aq tĂ« nevojshĂ«m pĂ«r strukturĂ«n e tyre; nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« ato janĂ« rrjedhime tĂ« filozofisĂ« orientale. Pretendimet e tyre i kanĂ« rrĂ«njĂ«t nĂ« hinduizĂ«m, budizĂ«m e nĂ« taoizĂ«m. NdonjĂ«herĂ« ato do tĂ« shpallin pajtueshmĂ«ri me krishterimin, por, nĂ« thelb, pikĂ«pamjet e tyre mbeten nĂ« filozofinĂ« orientale.

Kultet e EpokĂ«s sĂ« Re. — Kultet e EpokĂ«s sĂ« Re zakonisht pĂ«rpiqen tĂ« bashkojnĂ« mendimin Lindor me atĂ« PerĂ«ndimor, duke u bĂ«rĂ«, pĂ«r rrjedhim, “EnĂ« ShkrirĂ«se” pĂ«r besimet. Bibla vlerĂ«sohet vetĂ«m se ndihmon nĂ« pĂ«rparimin e çështjes sĂ« tyre, Jezusi citohet vetĂ«m kur paraqitet i dobishĂ«m pĂ«r ta, ndĂ«rsa pikĂ«pamja pĂ«r botĂ«n mbetet moniste ose panteiste.

Përse lulëzojnë kultet?

Kultet rriten nĂ« anĂ«tarĂ«si nĂ« sajĂ« tĂ« metodave tĂ« kthimit fetar, tĂ« ngjashme me ungjillizimin e krishterĂ«. DĂ«shmitarĂ«t e Jehovajt kanĂ« shpenzuar 835, 426, 538 orĂ« duke pĂ«rhapur literaturĂ« gjatĂ« vitit 1990. Ata botojnĂ« mĂ« shumĂ« se pesĂ«dhjetĂ« e pesĂ« milion kopje tĂ« revistave “Kulla e Rojes” dhe “Zgjohu” çdo muaj nĂ« 128 gjuhĂ«. Kisha Mormone ka 40 000 misionarĂ« tĂ« rregullt qĂ« propagandojnĂ« doktrinĂ«n e Jozef Smithit. Ata po rriten kaq me shpejtĂ«si sa Almanaku i KishĂ«s Mormon krenarisht pĂ«rkrah dhe ngre nĂ« detyrĂ« njĂ« tĂ« tretĂ«n e njĂ« milionĂ« tĂ« pagĂ«zuarve tĂ« pĂ«rvitshĂ«m, prej tĂ« cilĂ«ve tre tĂ« katĂ«rtat ishin mĂ« parĂ« protestantĂ«. Gazeta ‘The Christian Science Monitor’ ka fituar emĂ«r tĂ« mirĂ« nĂ« tĂ« gjitha nivelet e qeverisĂ«, botĂ«s tregtare dhe familjeve mbarĂ«. Ajo botohet nĂ« njĂ« tirazh ndĂ«rkombĂ«tar dhe Ă«shtĂ« shtrirĂ« edhe nĂ« program tĂ« arrirĂ« televiziv.

Këto fakte tregojnë se kultet po përdorin çdo mjet të vënë në dispozicion për të fituar anëtarë të rinj. Po përse njerëzit futen në kulte: arsyeja intelektuale, emocionale, shoqërore dhe shpirtërore. (shih Kurt Van Gorden dhe Ronald Enroth, shih Evangelizing the Cults, Ann Arbor, Ml: Servant Publications, 1990, p. 140)

Arsyet intelektuale qĂ« njerĂ«zit bashkohen me kultet Zoti mĂ« ka dhĂ«nĂ« mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« qenĂ« intelektual. Ai shpreson qĂ« ne tĂ« pĂ«rdorim proceset arsyetuese (Jeshaja 1,8), por ja qĂ« mĂ«kati e ka shtrembĂ«ruar aftĂ«sinĂ« tonĂ« pĂ«t tĂ« menduar saktĂ«sisht pĂ«r Zotin dhe mesazhin e tij. Pali thotĂ« se shumĂ« njerĂ«z gjithmonĂ« mĂ«sojnĂ« e kurrĂ« nuk mund t’ia arrijnĂ« njohurisĂ« tĂ« sĂ« vĂ«rtetĂ«s (2 Timoteu 3,7).

Kultet ndĂ«rhyjnĂ« nĂ« pĂ«rgjigjen intelektuale pĂ«r tĂ« kĂ«naqur natyrĂ«n e rĂ«nĂ« tĂ« njeriut. NĂ« njĂ« mjedis tĂ« pasigurt, kultet u ofrojnĂ« pĂ«rgjigje autoritare pyetjeve themelore tĂ« çdonjerit si “Kush jam unĂ«?”, “PĂ«rse jam kĂ«tu?”, “Ku po shkoj?”. Veçse se kjo nuk do tĂ« thotĂ« se ata japin vĂ«rtet pĂ«rgjigje tĂ« sakta, çka do tĂ« thotĂ« se ofrojnĂ« njĂ« siguri tĂ« gĂ«njeshtĂ«r nĂ« filozofinĂ« e kĂ«saj bote. ShumĂ« kulte bĂ«jnĂ« pre injorancĂ«n dhe orvaten tĂ« lĂ«nĂ« sa mĂ« shumĂ« pĂ«r- shtypje mbi tĂ« painformuarit me pseudo diturinĂ« e tyre. NjĂ« shembull tĂ« tillĂ« na e jep vetĂ« themeluesi i RrugĂ«s NdĂ«rkombĂ«tare, Victor Paul Wierwille, i cili citonte pĂ«r kursim burimet hebraike dhe greke nĂ« pĂ«rpjekjen pĂ«r t’u paraqitur si njĂ«ri i ditur. Ne kemi, gjithashtu, pĂ«rfaqĂ«suesit e DĂ«shmitarĂ«ve tĂ« Jehovajt, tĂ« cilĂ«t duke shkuar derĂ« mĂ« derĂ« lenĂ« pĂ«rshtypje tĂ« njĂ«jtĂ« diturie. PĂ«r tĂ« luftuar njĂ« dukuri tĂ« tillĂ«, besimtari duhet tĂ« dijĂ« se çfarĂ« beson, pĂ«rse beson, me synimin qĂ« tĂ« aftĂ«sohet pĂ«r tĂ« demaskuar mĂ«simet e kulteve. Arsyet emocionale qĂ« njerĂ«zit lidhen me kultet Zanafilla nĂ« 1,26-27 na tregon se PerĂ«ndia na bĂ«ri sipas shĂ«mbĂ«lltyrĂ«s dhe ngjasimit tĂ« vet, si burrin ashtu dhe gruan. Ndjenjat tona janĂ« dhuratĂ« e Zotit, tĂ« cilat ai nuk ua dha kafshĂ«ve 


Prej saj ne fitojmë dashuri, gëzim, paqe, mirësi si dhe cilësi të tjera. Mëkati ka shfrytëzuar natyrën tonë emocionale dhe ka prodhuar urrejtjen, rënien shpirtërore, shqetësimin, egoizmin si dhe veçori të tjera të këqija. Kultet i drejtohen nevojës në bazë ndjesore. Që të gjithë ne duam të jemi të dashuruar dhe të ndjejmë drejtimin kuptimplotë në jetët tona. Personat, të cilët përjetësojnë një njëjtësim krizash apo që kanë probleme emocionale janë veçanërisht të prekshëm ndaj kulteve. Shpesh, kur dikush vuan hidhërimin për vdekjen e dikujt, kultet e shënojnë atë (mashkull a femër qoftë ai) si pre e lehtë për gjuetinë e tyre.

Kultet pĂ«rfitojnĂ« prej kĂ«saj dhe paraqesin zgjidhjen stereotipe, por nĂ« fund tĂ« fundit tĂ« pakĂ«naqshme. Shumica e kulteve u tregojnĂ« besimtarĂ«ve tĂ« tyre çfarĂ« tĂ« besojnĂ«, si tĂ« sillen dhe çfarĂ« tĂ« mendojnĂ« dhe theksojnĂ« vartĂ«sinĂ« ndaj grupit apo drejtuesit pĂ«r stabilizimin e tyre emocional. NjĂ« mĂ«sues me e dikurshme pĂ«r ShkollĂ«n e Bashkuar tĂ« Krishterimit dhe qĂ« tashmĂ« Ă«shtĂ« rilindur e krishterĂ« i shkruan nga pĂ«rvoja njĂ«rit prej shkrimtarĂ«ve mbi kĂ«tĂ« subjekt. “Ishte dashuria” thoshte Zonja D “qĂ« sĂ« pari mĂ« joshi te Bashkimi.

Ndodhesha nĂ« atĂ« gjendje tĂ« njeriut qĂ« sapo ishte divorcuar dhe e ndjeja veten nĂ« rĂ«nie. Shkolla e Bashkimit ju thotĂ« se ju jeni e veçantĂ« dhe e duhur. Ata ju mĂ«sojnĂ« si tĂ« doni veten tuaj dhe tĂ« tjerĂ«t.” PĂ«rfundimisht ishte nĂ« gjendje tĂ« veçante emocionet e veta prej sĂ« vĂ«rtetĂ«s sĂ« shkruar prej FjalĂ«s sĂ« Zotit, kĂ«shtu qĂ« ajo e la Bashkimin pĂ«r tĂ« ndjekur Jezusin e vĂ«rtetĂ«. DĂ«shmia e saj na jep shpresĂ«n se Shpirti i ShenjtĂ« i Zotit mund tĂ« depĂ«rtojĂ« pĂ«rmes kurtheve emocionale tĂ« kulteve dhe tĂ« çlirojĂ« shpirtin pĂ«r t’iu pĂ«rulur Jezusit Mbret.

Arsyet shoqĂ«rore qĂ« njerĂ«zit lidhen me kultet Ne nuk mendojmĂ« shpesh rreth jetĂ«s sonĂ« shoqĂ«rore nĂ« marrĂ«dhĂ«nie me qĂ«llimin krijues tĂ« Zotit, por Zoti na bĂ«ri ne qĂ« tĂ« jemi qenie shoqĂ«rore. Kultet shfrytĂ«zojnĂ« nevojat shoqĂ«rore, tĂ« cilat Zoti na i dha neve. NjĂ«sia e familjes ishte konceptuar nga Zoti nĂ«pĂ«rmjet krijimit tĂ« Adamit dhe tĂ« EvĂ«s si burrĂ« e grua. Kur njerĂ«zit nisĂ«n tĂ« shumohen e tĂ« pĂ«rhapen, fiset dhe fshatrat u zhvilluan dhe rrjedhimisht kĂ«to u bĂ«nĂ« qytete dhe kombe. ËshtĂ« pĂ«r shkak tĂ« ndikimit tonĂ« qĂ« ne shtuam lidhjen tonĂ« tĂ« gjakut me njerĂ«zimin dhe pĂ«rmbushĂ«m dĂ«shirĂ«n pĂ«r tĂ« qenĂ« pjesĂ« e njĂ« grupi ose pĂ«r t’u bĂ«rĂ« aktivĂ« nĂ« shoqĂ«ri. Kur jeta e grupit Ă«shtĂ« e pĂ«rçarĂ«, qoftĂ« ajo pĂ«r shkak tĂ« mosfunksionimit tĂ« familjes, qoftĂ« pĂ«r shkak tĂ« njĂ« atmosfere tĂ« keqe kishtare, nga fshirja e njĂ« vendi pune apo nga neveritja e hapur ndaj problemeve politike, njerĂ«zit duan tĂ« tĂ«rhiqen prej shoqĂ«risĂ«, pĂ«r t’u bĂ«rĂ« pre e kulteve.

Njeri prej shkrimtarĂ«ve, Kurt Van Gorden, ishte pjesĂ«tar i kultit FĂ«mijĂ«t e Zotit. Para se tĂ« pĂ«rfshihej nĂ« tĂ«, ai pati qenĂ« i krishterĂ« vetĂ«m pĂ«r njĂ« vit, pasi kisha, nĂ« tĂ« cilĂ«n ai shkonte, nuk kishte ndonjĂ« plan aktiv pĂ«r ungjillizimin e tĂ« tjerĂ«ve. DĂ«shira e Kurtit pĂ«r tĂ« pĂ«rhapur ungjillin ishte nxitur, kur njĂ« ditĂ« takoi FĂ«mijĂ«t e Zotit. Sipas tij ata po bĂ«nin atĂ« qĂ« duhej tĂ« bĂ«nin tĂ« krishterĂ«t dhe mbi bazĂ«n e kĂ«tij arsyetimi ai u bashkua me ta. Pas afro gjashtĂ« muajsh Kurti ishte nĂ« gjendje tĂ« kuptonte qĂ«llimet e tyre dhe tĂ« doktrinave tĂ« tjera gĂ«njeshtare, u pendua dhe u rikthye nĂ« shoqĂ«rinĂ« e krishterĂ«, ku ndoqi dhe njĂ« Kolegj KryqĂ«zate pĂ«r Studimin e BiblĂ«s sĂ« Krishtit. Kultet pĂ«rfitojnĂ« edhe nga faktorĂ« tĂ« tjerĂ« shoqĂ«rorĂ«, ashtu siç ndodh kur hipokrizia apo mĂ«kati i disa drejtuesve tĂ« krishterĂ« bĂ«hen tĂ« njohur publikisht. DĂ«shmitarĂ«t e Jehovajt i venĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« vemendjes kĂ«to subjekte thuajse nĂ« çdo botim tĂ« revistĂ«s “Zgjimi” si pĂ«r tĂ« risiguruar anĂ«tarĂ«t se paskĂ«shin bĂ«rĂ« atĂ« qĂ« duhet duke hequr dorĂ« prej ‘botĂ«s sĂ« krishterë’. Ata bĂ«jnĂ« kĂ«shtu gabimin logjik tĂ« komponimit (duke pretenduar se janĂ« tĂ« njĂ«jta me tĂ« tĂ«rĂ«n) dhe flakin kĂ«shtu krishterimin pĂ«r shkak tĂ« disa anĂ«tarĂ«ve tĂ« KishĂ«s. Shihni paragrafin tonĂ« pĂ«r hipokritĂ«t e “PĂ«rgjigje pyetjeve tĂ« vĂ«shtira” (San Bernardino, CA: Here’s Life Publishers, 1980) fq. 127-128.

Arsyet shpirtĂ«rore tĂ« lidhjes sĂ« njerĂ«zve me kultet Kultet janĂ« pa tĂ« vĂ«rtetĂ« shpirtĂ«rore, mirĂ«po ato bĂ«jnĂ« çdo pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« kĂ«naqur nevojat shpirtĂ«rore tĂ« njeriut. ShumĂ« tĂ« krishterĂ« nuk janĂ« ithtarĂ« tĂ« FjalĂ«s sĂ« Zotit dhe i kanĂ« pĂ«rfaqĂ«suar kultet si rrjedhim i mosnjohjes sĂ« bazave biblike tĂ« krishterimit. Ndoshta mund t’i pĂ«rkasin dhe ndonjĂ« sekti tĂ« zvetĂ«nuar prej teologjisĂ« liberale. Po qe se Kisha dĂ«shton nĂ« sigurimin plot pĂ«rkujdesje dhe seriozitet tĂ« sĂ« vĂ«rtetĂ«s shpirtĂ«rore dhe nĂ« shpjegimin e mĂ«simit biblik, atĂ«herĂ« njerĂ«zit me nevoja shpirtĂ«rore do tĂ« gjejnĂ« rrugĂ« tĂ« tjera pĂ«r tĂ« pĂ«rmbushur atĂ« çfarĂ« nuk arriti tĂ« bĂ«nte Kisha.

Shumë njerëz të përfshirë në Kultet ishin rritur më parë ndër Kishat e krishterë, por nuk u mësuan me doktrinën bazë të krishterimit. Chris Elkins, ish-anëtar i Kishës së Unifikuar të Munit, thekson:

NĂ« pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« kulteve, shumica e anĂ«tarĂ«ve lanĂ« njĂ« rrugĂ« kryesore, njĂ« KishĂ« tĂ« emĂ«rtuar. Ndoshta nĂ« pĂ«rpjekjet e KishĂ«s pĂ«r tĂ« shpjeguar pse anĂ«tarĂ«t e saj po i largohen dhe po bashkohen me kultet, ndĂ«rrimi i pikĂ«pamjeve Ă«shtĂ« konsideruar si mĂ« i lehtĂ«. Pretendimi im Ă«shtĂ« se ndĂ«rrimi i pikĂ«pamjeve nuk Ă«shtĂ« me tĂ« vĂ«rtetĂ« shkaku. NĂ« tĂ« shumtĂ«n e rastave ne do tĂ« ishim tĂ« detyruar tĂ« izolonim ndonjĂ« element nĂ« metodologjinĂ« e njĂ« kulti e qĂ« nuk Ă«shtĂ« shfaqur nĂ« ndonjĂ« formĂ« nĂ« kishat aktive. PĂ«r tĂ« krishterĂ«t problemi kryesor me kultet do tĂ« mbetet teologjia. ShumĂ« prej nesh e kanĂ« pranuar Krishtin qĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« re. AtĂ«herĂ« ne kishim njĂ« kuptim fĂ«minor pĂ«r Jezusin, pĂ«r BiblĂ«n dhe ShpĂ«timin. Kjo Ă«shtĂ« e pranueshme pĂ«r fĂ«mijĂ«t dhe tĂ« krishterĂ«t e rinj. Veçse shumĂ« prej nesh, tĂ« krishterĂ«ve tĂ« vjetĂ«r, jemi ende fĂ«mijĂ« nga ana shpirtĂ«rore. Ne ende nuk kemi mĂ«suar tĂ« ushqejmĂ« veten, ca mĂ« pak dikĂ« tjetĂ«r.” (‘Jeta e krishterë’, gusht 1980.)