jump to navigation

Dorëshkrimi i shënimeve të Biblës

Postuar tek: Bibla dhe Kurani

PĂ«rndryshim nga Kurani, kur ne e shqyrtojmĂ« DhiatĂ«n e Re (MSS) ne jemi tĂ« befasuar me pastĂ«rtinĂ« e shkrimeve qĂ« i posedojmĂ«. ShumĂ« myslimanĂ« pohojnĂ« se ne kemi probleme tĂ« njĂ«jta duke u brengosur pĂ«r numrin e madh tĂ« viteve qĂ« ndajnĂ« shkrimin prej ngjarjeve nĂ« fjalĂ«. Pasi qĂ« ne nuk kemi dokumente origjinale, pĂ«rmbajtja, besueshmĂ«ria e kopjeve vihet nĂ« dyshim. Dhe a Ă«shtĂ« ky mohim korrekt? T’i marrim pĂ«r shembull dorĂ«shkrimet e DhiatĂ«s sĂ« Re, tĂ« vlefshme sot.

1. Dorëshkrimet e Dhiatës së Re

Kemi në dispozicion 5300 dorëshkrime të njohura të Dhiatës së Re, 10,000 latine, dhe 9300 versione të tjera të hershme (MSS), që na jepin 24,000 kopje dorëshkrime nga pjesët e Dhiatës së Re që i kemi sot. Shumica e këtyre janë shkruar para v. 325 P.K., dhe shumë kohë më parë se të përpilohet Kurani (të marrura nga shënimet e Mcdowellit që e demantojnë Verdiktin, vol. 1, 1972 fq 40-48;dhe Ostling, Koha, Janar 23,1995,fq. 57).

Për më shumë, për dallim nga Kurani, nuk gjejmë zbraztsirë të madhe kohore në mes kohës për të cilën Bibla flet dhe ngjarjeve të ndodhura në fjalë. Në fakt nuk ka asnjë bazë për datimin e ndonjë libri të Dhëatës së Re më të vonshëm se viti 80 P.K. (ose 50 vite pas vdekjes së Krishtit). E tërë Dhiata e Re është shkruar para rënies së Jerusalemit në vitin 70 P.K., dhe ndoshta para djegies së Romës, dhe persekutimit të krishterëve, pasi që as këto ngjarje, që do të mund të ketë ndikim në komunitetet të krishtera të cekura në ndonjerën prej këtyre shkrimeve të Dhiatës së Re. Nëse dokumentet janë të shkruara në shekullin e dytë, myslimanët pohojnë, atëherë gjithsesi se ishte dashur të ceken këto ngjarje shumë të rëndësishme.

Me kĂ«tĂ« logjikĂ« mund tĂ« merret njĂ« hap mĂ« tutje. T’i marrim p.sh. mundimet e Jakobit nĂ« vitin 62 P.K, Palit nĂ« vitin 64 P.K., dhe tĂ« Pjetrit nĂ« vitin 65 P.K., tĂ« gjitha kĂ«to ishin ngjarje momentale tĂ« bashkĂ«sive tĂ« hershme tĂ« krishtera, dhe ne nuk i gjejmĂ« asnjĂ« vendim pĂ«r vdekjen e tyre nĂ« cilindo libĂ«r kanonik tĂ« DhiatĂ«s sĂ« Re (dhe pĂ«r mrekulli as nĂ« librin e veprave, nĂ« kohĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kishave tĂ« hershme). Sqarimi i vetĂ«m Ă«shtĂ« se tĂ« gjitha kĂ«to janĂ« ngjarje tĂ« hershme, dhe ato para vitit 62 P.K.

2. Dorëshkrimet e vlefshme

Para dy vitesh, dorĂ«shkrimi mĂ« i vjetĂ«r qĂ« e pohon kĂ«tĂ« ishte e papirusit tĂ« ShĂ«n Gjonit (f. 52), tĂ« vendosura nĂ« muzeun e John Rylandsit nĂ« Mançester, dhe e datuar nĂ« vitin 120 P.K., (Koha prill 26, 1996, fq 8). PĂ«r kĂ«tĂ« thuhet se dorĂ«shkrimi mĂ« i hershĂ«m i DhiatĂ«s sĂ« Re nuk mund tĂ« vĂ«rtetohen me dĂ«shmitarĂ« okularĂ«. Ky mohim tani ka ndryshuar, pĂ«r tri shkrime edhe mĂ« tĂ« vjetra, njĂ« prej secilĂ«s, ungjillit tĂ« Mateut, Markut dhe LukĂ«s qĂ« datojnĂ« mĂ« herĂ«t se shĂ«nimet e GjoninĂ«s. ËshtĂ« se dy prej kĂ«tyre tre zbulimeve qĂ« besoj se kanĂ« ndĂ«rruar nĂ« tĂ«rĂ«si qendrĂ«n e vĂ«mendjĂ«s sĂ« kritikave pĂ«r vĂ«rtetĂ«sinĂ« e BiblĂ«s. MĂ« lejoni t’iu sqaroj:

Papirusi i Lukanit, i vendosur në librarinë e Parisit daton që nga fundi i shek. I dhe fillimi i shek. II, që është grabitur nga papirusi i Gjonit për 20-30 vite (Koha, prill 26, 1996, fq.8), por me rëndësi më të madhe janë zbulimet e Markut dhe Mateut! Zbulimet e reja që i kemi nga Dr. Carsten Thiede, dhe të publikuara në Papirusi i Jezusit, të cekura në fragmentet e librit të Markut përgjatë letrave të mledhura të Kumranit (fragmentet 7Q5) që tregojnë se janë të shkruara para vitit 68 P.K. është me rëndësi të kujtohet se Krishti vdiq në vitin 33, që do të thotë se dorëshkrimi është shkruar më së voni 35 vite pas vdekjes së tij, dhe ndoshta edhe më herët, dhe atë gjatë kohës kur dëshmitarët okularë ishin ende gjallë!

Zbulimet më kuptimplote gjejnë, sidoqoftë, se është një dorëshkrim nga fragmentet e librit të Mateut (kap. 26) të quajtur Dorëshkrimi i Magdalenës që është analizuar nga Dr. Carsten Thiede, dhe të shkruara në Papirusin e Jezusit. Duke shfrytëzuar analizat e stërholluara të dërëshkrimeve nga fragmentet të marra përmes mikroskopëve të mrekullueshëm, ai largoi përreth 20 gabimeve mikrometrike të papirusit, duke matur lartësinë dhe thellësinë e ngjyrës si dhe këndin e stileve të shkrimit. Pas kësaj analize Thiede ka mundur të bëjë krahasimin më papirust e tjera të asaj kohe, të gjetura në Kumran (të datuara në vitin 58 P.K.), tjetra tek Herkulaneumi (të datuara në mes viteve 73 dhe 74 P.K.), dhe përfundimisht tek papirusi i gjetur në qytetin Oxyrynchus të Egjiptit. Dorëshkrimi i Magdalenës flet për këto dorëshkrime, dhe në fakt janë gati identike me me ato të zbuluara në Oxyrynchus, në vitet 6566 P.K. Thiede konkludou se papirusi i Ugjillit të Mateut të shenjtë, është shkruar jo më herët se këto vite ose edhe më herët. Kjo supozon se i kemi pjesët e ungjillit sipas Mateut në origjinal, ose kopjet e para që janë shkruar sa ishte gjallë Mateu dhe dishepujt e tjerë dhe dëshmitarët okularë të këtyre ngjarjeve që ishin ende gjallë. Kjo ishte dashur të jetë pjesa e dorëshkrimit më të vjetër të Biblës që e kemi ne sot, njera që u shkrua në kohën kur datonin shkrimtarët origjinalë!

ËshtĂ« edhe mĂ« rĂ«ndĂ«si se çka ato thonĂ«. Tek Mateu 26 shfrytĂ«zon tekste si nomina sacra (emra tĂ« shenjtĂ«) sikurse diminutivi “ËSHTË” pĂ«r Jezusin dhe “KE” pĂ«r Khurie ose Zot (Koha e shtunĂ«, dhjetor, 24,1994). Kjo Ă«shtĂ« e mrekulluĂ«shme pĂ«r diskutimin e sotĂ«m, sepse na jep tĂ« supozojmĂ« se Jezusi si Zot Ă«shtĂ« zbuluar me shekuj para se tĂ« pranohet oficialisht si doktrinĂ« e kishĂ«s nĂ« kĂ«shillin e Nices nĂ« vitin 325 P.K. Ende ka diskutime pĂ«r datĂ«n ekzakte tĂ« kĂ«tij dorĂ«shkrimi. SidoqoftĂ«, nĂ«se datat janĂ« tĂ« sakta atĂ«herĂ« ky dokument komplet e shlyen çdo kritikĂ« kundĂ«r shĂ«nimeve tĂ« ungjijve (si dhe “Seminari i Jezusit”) dhe atĂ« se dishepujt e hershĂ«m nuk dinin asgjĂ« pĂ«r hyjninĂ« e Krishtit, dhe se ky koncept mĂ« vonĂ« Ă«shtĂ« ngarkuar nĂ« literaturĂ« tek bashkĂ«sitĂ« e krishtera nĂ« shekullin e dytĂ« (P.K.). Ne kemi gjithashtu edhe shĂ«nime tĂ« tjera dorĂ«shkrimi pĂ«r DhiatĂ«n e Re.

3. Versionet e përkthimeve

Përveç 24,000 dorëshkrimeve kemi edhe 15,000 kopje ekzistuese si variacione të versioneve të shkruara në latinisht dhe sirianisht (aramaishjta krishtere), disa prej të cilave janë të shkruara më herët se vitet 150 P.K., siç është siriak Peshita (150-250 P.K) (Mcdowell 1972:49; 1990:47).

Krishterimi qĂ« nga fillimi ishte besim i misionarĂ«ve (Mateu 28:19-20), shkrimet ishin urgjentisht tĂ« pĂ«rkthyera nĂ« gjuhĂ«t e njohura tĂ« asaj kohe. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye pĂ«rkthimet e shkruara u shfaqen menjĂ«herĂ«, si ishin pĂ«rkthimet e kopte (fillimi i shek. III dhe IV), armenishte (400 P.K.), gotike (shek. IV), gruzishte (shek.V), etiopishte (shek. VI), dhe nubishte (shek.VI ) (Mcdowell 1972:48-50). Fakti se kemi shumĂ« pĂ«rkthime tĂ« DhiatĂ«s sĂ« Re vĂ«rteton autencitetin e tij, se do tĂ« ishte gati e pamundur, tĂ« kemi dishepuj ose pasues qĂ« kanĂ« pasur dĂ«shirĂ« tĂ« korruptojnĂ« pĂ«rmbajtjen e mĂ«parshme, qĂ« t’i grumbullojnĂ« tĂ« tĂ«ra kĂ«to pĂ«rkthime nĂ« qĂ«llime tĂ« tjera dhe duke e ndryshuar secilĂ«n prej tyre atĂ«herĂ« ishte dashur tĂ« kenĂ« njĂ«llojshmĂ«ri qĂ« i gjejme tek dĂ«shmitarĂ«t nĂ« pĂ«rkthimet e sotme.

4. MĂ«simet

Praktika e leximit të pjesëve nga librat e Dhiatës së Re për shërbesa fillon në shek. e gjashtë, dhe sot ne i kemi 2135 mësime të cilat janë të shënuara që nga kjo kohë (Mcdowell 1972:52). Nëse këtu ka pasur një falsifikim, atëherë ishte dashur që çdo gjë të ishte ndryshuar.

5. Letrat e etërve të kishës së hershme

Por me siguri se dëshmimi më i famshëm për vërtetësinë e Dhiatës së Re janë shënimet e shumta të marra nga faqet e tyre prej priftërinjve të kishave të hershme. Dean Burgon në hulumtimet e tij zbulon 86,489 shënime të tëra nga etërit e kishës së hershme (Mcdowell 1990:47-48; 1991:52). Në fakt, janë 32,000 sosh prej Dhiatës së Re të gjetura në shkrimet para këshillit të Nices, në vitin 325 P.K. (shënimet e Mcdowellit, 1972:52). J. Harold Greenlee thekson citimet e Dhiatës së Re janë aq të shumta prej etërve të kishës së hershme saqë të efektshme për të rikonstruktuar virtualisht tërë Dhiatën e Re edhe pa i përdorur dorëshkrimet e Dhiatës së Re. Zotëri David Dalrymple u zotua ta bënte këtë, dhe shkrimet nga etërit e kishës së hershme mes shekullit të dytë dhe të tretë, ai gjeti tërë Dhiatën e Re, përveç njëmëdhjetë vargje. (Mcdowell 1972:50-51;1990:48). Prandaj, ne mundemi ta hedhim Dhiatën Re dhe prapë ta rikonstruktojmë me ndihmën të thjeshtë të këtyre letrave. Disa prej tyre janë (nga Shkrimet e Mcdowellit, 1972, fq. 51):

Klementi (30-95 P.K.) citon shkrime të ndryshme të pjesëve të Dhiatës se Re në librat e tij. Ignatiusi (70-110 P.K) i ka njohur apostujt dhe i ka cituar drjetëpërdrejt prej 15 deri 27 libra. Policarpi (70-156 P.K.) ishte dishepull i Gjonit dhe përmendet në Dhiatën e Re. Prandaj dorëshkrimet që i posedojmë sot na japin neve më se 24,000 dorëshkrime me të cilën paraqitet Dhiata e Re e sotme. Dorëshkrimet më të hershme shihet se datojnë më herët se vitet 60-70 P.K., pra duke marrë parasysh kohët e dorëshkrimeve nga autorë origjinal, japin mundësitë se këto janë të mundshme që të jenë vetë origjinali. Në krye të kësaj kemi 15,000 përkthime të hershme të Dhiatës së Re dhe më shumë se 2000 mësime. Përfundimisht, kemi citime të dorëshkrimeve që i kemi si letrat e etërve të kishës së hershme përmes së cilës ne mund të reprodukojmë nëse dëshirojmë gjithë Dhiatën e Re.

Pra, çfarë krahasimesh kemi në mes të dorëshkrimeve të Kuranit dhe Biblës? E dimë nga shënimet historike të fundit të shekullit të shtatë, arabët u dyndun përmes Afrikës Veriore deri në Spanjë, dhe në lindje deri në Indi. Kurani (simpas traditave të hershme islamike) ishte përqëndrim i besimit dhe i praktikës së asaj kohe. Natyrisht me ndikimin enorm të asaj kohe ishte dashur të kemi ndonjë dorëshkrim edhe sot. Ende nuk kemi asgjë prej asaj kohe. I vetmi dorëshkrim islamik është përpiluar në shekullin e nëntë, ndërkohë dorëshkrimi më i hershëm i përpiluar daton nga viti 790 P.K., i shkruar para 1200 viteve, e jo para 1400 viteve siç pohojnë myslimanët.

NdĂ«rkohĂ« krisherimi pohon se ka mĂ« shumĂ« se 5,300 dorĂ«shkrime tĂ« njohura greke tĂ« DhiatĂ«s sĂ« Re , 10,000 shkrime latine dhe sĂ« paku 9,300 versione tĂ« tjera, duke u ngritur deri nĂ« 24,000 dorĂ«shkrime tĂ« vĂ«rtetuara tĂ« DhiatĂ«s sĂ« Re qĂ« ende ekzistojnĂ« (Mcdowell 1990:43-55), shumica e tĂ« cilĂ«ve janĂ« shkruar mes viteve 25-400, pas vdekjes sĂ« Krishtit (ose nĂ« mes tĂ« shek. I dhe V) (Mcdowell 1972:39-49). Islamizmi nuk mund tĂ« sigurojĂ« asnjĂ« dorĂ«shkrim tĂ« vetĂ«m deri nĂ« shekullin e tetĂ« (Lings&Safadi 1976:17; Schimmel 1984:4-6). Pasi qĂ« krishterĂ«t kanĂ« mundur t‘i ruajnĂ« aq shumĂ« dorĂ«shkrime, gjitha tĂ« shkruara shumĂ« pĂ«rpara Kuranit, nĂ« kohĂ«n kur letra ende nuk ishte paraqitur, por duke u bazuar nĂ« papiruse ende tĂ« papĂ«rpunuara, dhe pse myslimanĂ«t nuk janĂ« nĂ« gjendje qĂ« tĂ« prezentojnĂ« asnjĂ« shkrim tĂ« tyre qĂ« Ă«shtĂ« shkruar pas kĂ«saj periudhe, kohĂ« qĂ« Kurani Ă«shtĂ« ashtuquajtur i zbuluar? Kjo definitivisht i jep BiblĂ«s kredibilitet mĂ« tĂ« fuqishĂ«m se qĂ« ka Kurani.

Prandaj, dorëshkrimet e Dhiatës së Re sikurse shkrimet e etërve, që korrespondojnë me Dhiatën e Re, janë të njëjta me atë të kësaj kohe që i kemi sot, duke na siguruar se në to nuk ka asgjë të shtuar ose të fshirë, ashtu si me shkrimet e Kuranit që i posedojmë të cilat kanë me bollëk tregime origjina e të cilëve është nga shkrimet e shek. të dytë prej literaturës apokrife krishtere dhe hebreje. Ne i dimë disa raste kush i shkroi ato, saktësisht kur u shkruaran ato dhe se asnjë prej tyre nuk janë nga burimet hyjnore, se janë të shkruara nga tregimtarët më të mirë të përrallave të rabinëve pas shumë viteve pasi që Bibla është kanonizuar. Tani ne do të kthehemi duke vënë vëmendjen në shënimet e dokumentuara për Kuranin dhe Biblën: