jump to navigation

Roli kombëtar i kishës protestante në bërjen e Alfabetit shqip

Postuar tek: Femi Cakolli më: 06, 24, 2010

HISTORI E PANJOHUR E KONGRESIT TĂ‹ MANASTIRIT

Shkruan:
Dr. Femi Cakolli, pastor

Një nga ngjarjet më të shënuara të kulturës shqiptare është Kongresi i Manastirit, i njohur ndryshe edhe Kongresi i Alfabetit. Historikisht ishin bërë shumë përpjekje që më në fund të gjithë shqiptarët të përdornin një alfabet të vetëm. Pa e mënjanuar asnjërin veprimtar të kësaj çështjeje kuptohet se meritat u takojnë më shumë atyre që e kurorëzuan këtë identitet kombëtar: jo shkronja arabe, jo turke dhe jo greke, por shkronja shqipe (latine - evropiane). E kush ishin më meritorët?! Historia shqiptare nuk i përmend në nivelin e gjenezës, ideve, kreacionit dhe përgjegjësive të atyre patriotëve shqiptar që po e bënin alfabetin shqip.

MĂ« meritorĂ«t e Kongresit tĂ« Manastirit janĂ« ata qĂ« nga M. Grameno i quan “foleja kombĂ«tare”. Kjo fole i kishte njerĂ«zit e saj qĂ« ishin themelues dhe drejtues tĂ« kĂ«tyre institucioneve: Kisha Ungjillore Korçë, mĂ« 1891; Shkolla e tĂ« DielĂ«s, mĂ« 1891- nĂ« kuadĂ«r tĂ« kishĂ«; Shkolla e Vajzave, mĂ« 1891- shkollĂ« laike qĂ« udhĂ«hiqej sĂ« pari nga Sevastia; VĂ«llazĂ«ria Ungjillore e ShqipĂ«risĂ«, mĂ« 1892 – shoqĂ«ri ungjillore dhe letrare; Letra e VĂ«llazĂ«risĂ«, mĂ« 1892 - gazetĂ«; Ylli i MĂ«ngjesit – shoqatĂ« e grave. Selia e kĂ«tyre organeve ishte Korça, dhe nĂ« krye tĂ« kĂ«saj foleje gjendej fillimisht Gjerasim Qiriazi, pastaj Gjergj Qiriazi, dhe Parashqevi Qiriazi.

Kulturën shqiptare nuk e shoh të parcializuar e aq më pak që vlerat e saj kombëtare të përfetarizohen. Me këtë dua të them që nuk është fjala të shihet se çfarë bënë disa burra e gra që ishin të krishterë protestantë shqiptarë, por që në kulturën tonë të theksohet se cila ka qenë vlera shoqërore dhe kombëtare e Kishës Protestante Ungjillore Shqiptare. Gjatë kohës së Rilindjes Kombëtare ishin dy qendra protestante shqiptare: Korça dhe Manastiri. Ishin pikërisht protestantët shqiptarë që dolën sheshas në Korçë në vitin 1891, edhe pse prania e tyre ishte shfaqur në Manastir prej vitit 1887. Ata guxuan të predikojnë, të luten dhe të këndojnë shqip. Guxuan të hapin shkolla në shqip. Guxuan të shkruanin dhe të botonin shqip. Guxuan të hapin kishë shqip. Kështu u ofrua fryma dhe gjaku i atyre intelektualëve shqiptarë për ta bërë alfabetin shqip.

Kongresi nuk do ta kishte kurrĂ« suksesin e tij pa ndihmĂ«n e klubit “Bashkimi” tĂ« Manastirit i cili u drejtua pĂ«r shumĂ« kohĂ« nga Gjergj Qiriazi si nĂ«nkryetar. Komisioni i PunĂ«s sĂ« Alfabetit punimet i bĂ«ri pikĂ«risht nĂ« shtĂ«pinĂ« e Gjergjit. Gjergji ishte nĂ«nkryetar i Kongresit dhe anĂ«tar i Komisionit. Ai ishte pĂ«rfaqĂ«sues i ShoqĂ«risĂ« Biblike Britanike. TĂ« tjerĂ« protestantĂ« qĂ« ishin tĂ« pĂ«rfshirĂ« nĂ« udhĂ«heqjen e Alfabetit ishin Grigor Cilka, nĂ«nkryetar i Komisionit; Parashqevi Qiriazi, sekretare e Komisionit tĂ« ABC-sĂ«; Kristo Dako, pjesĂ«marrĂ«s; Fineas Kenedi, vĂ«zhguese (e vetmja amerikane qĂ« mori pjesĂ« nĂ« Kongres); Fillomena Bonati, vĂ«zhguese etj. Kongresi i pati 150 delegatĂ«, kurse mbi 35 delegatĂ« ishin protestantĂ«, prandaj thuhet nĂ« raportin zyrtar tĂ« Kongresit se morĂ«n pjesĂ« shqiptarĂ« myslimanĂ«, katolikĂ«, ortodoksĂ« dhe protestantĂ«.

Kongresi kishte vendosur qĂ« ta hapte shtypshkronjĂ«n e vet dhe Gjergj Qiriazi u caktua drejtor i saj. Kjo ishte shtypshkronja e parĂ« shqiptare, dhe u bĂ« shumĂ« e njohur kudo ndĂ«r shqiptarĂ«t, por pastaj turqit e mbyllĂ«n. Kishat protestante, sidomos ato nĂ« EvropĂ«n PerĂ«ndimore kishin mision nĂ« hapjen e shkollave dhe botimin e librave, dhe kĂ«to misione po realizoheshin pak a shumĂ« edhe nĂ« ShqipĂ«ri duke u hapur fillimisht dy shkolla nĂ« Korçë, pastaj bĂ«rja e ABC-esĂ« shqipe, dhe sĂ« fundi filloi punĂ«n shtypshkronja. KĂ«shtu “foleja kombĂ«tare” historikisht e lindi (e çeli) Kongresin e Alfabetit.

PĂ«r kontributin e madh kombĂ«tar qĂ« kishte dhĂ«nĂ« “foleja kombĂ«tare”, me rastin e 40-vjetorit tĂ« veprimtarisĂ«, mĂ« 2 korrik 1931, nĂ« KamĂ«z, Mbreti Zog si dhe NĂ«na MbretĂ«reshĂ« e dekoruan me çmim tĂ« lartĂ«. Kjo fole kombĂ«tare gjatĂ« kĂ«saj kohe zyrtarisht quhej “Instituti Qiriazi” (Instituti Kyrias).

Share|