jump to navigation

Dy: Si ta Përdorim Biblën

Postuar tek: Kujdes Me Biblën

Dy: Si ta Përdorim Biblën

4. Bëje Vetë

Ftesa për Mitingun e të rinjve e titulloi fjalimin si ‘Kordoni i Kuqerremë’. Ishte një titull që të ngjallte shumë kureshtje. Kordoni në fjalë, doli se i përkiste Rahabit, zonjës me nam të dyshimtë, që e kishte shtëpinë në Jeriko në kohën e Jozueut (Joz. 2). Ajo e përdori këtë kordon si shenjë për forcat pushtuese. Ata kishin urdhër që t’i shpëtonin ata që jetonin në shtëpinë jashtë së cilës ishte varur kordoni i kuqerremë. Kaq gjë unë e dija kur folësi paraqiti temën e fjalimit të tij. Por mesazhi kryesor i tij ishte ky: kordoni i kuqerremë ishte një pikturë e gjakut të Krishtit. Vetëm ata që mbrohen nga gjaku i Krishtit mund të shpëtohen.

Këtë rast nuk e kam harruar kurrë, dhe shpesh thellohesha mbi të gjatë adoleshencës. Pyetja që me shqetësonte ishte kjo: Nga e dinte folësi që kordoni i kuqerremë ishte një pikturë e flijimit të Krishtit? A ishte kjo ajo që Zoti po thoshte me të vërtetë në Jozueun, kapitulli dy? Atëherë unë nuk dija atë që di tani.

Që prej kohës më të hershme pas vdekjes së shkruesve të Dhiatës së Re (dhe ndoshta edhe kur ata ishin gjallë, me aq sa dimë ne) disa të krishterë të sinqertë e kanë kuptuar domethënien kryesore të kordonit të kuqerremë të Rahabit si mesazhi i kryqit të Krishtit. Letra e Parë e Klementit, e shkruar rreth fundit të shekullit të parë pas Krishtit, na thotë:

Ata [spiunët] i dhanë asaj një shenjë kështu, që ajo të varte jashtë

shtëpisë së saj një kordon të kuqerremë. Dhe kështu ata treguan se

shpengimi duhet të derdhet nëpërmjet gjakut të Zotit mbi të gjithë

ata që besojnë dhe shpresojnë te Perëndia. Ju e shihni, o të dashur,

se në këtë grua nuk kishte vetëm besim, por edhe profeci.

(Letra e Parë e Klementit, Kapitulli XII.)

Po a është kjo mënyra e duhur për të kuptuar një pasazh të Shkrimit? Ja një shembull tjetër, i dhënë nga Dr. G. Kempbell (Campbell) Morgan:

Ai predikoi për këtë tekst: Mefiboshethi banonte në Jeruzalem, sepse hante gjithnjë në tryezën e mbretit. Ishte sakat nga të dyja këmbët.

Kjo është një histori e bukur për Davidin dhe dashurinë e tij për Jonathanin. Ai (predikuesi) i bëri ndarjet e tij në këtë mënyrë:

‘Vëllezër të mi, ne shohim këtu sonte, së pari, doktrinën e shthurrjes njerëzore - Mefiboshethi ishte sakat. Së dyti, doktrinën e shthurjes së plotë - ai ishte sakat nga të dyja këmbët. Së treti, doktrinën e shpalljes së drejtësisë - ai banonte në Jeruzalem. Së katërti, doktrinën e birësimit - ai rrinte ulur në tryezën e mbretit. Së pesti, doktrinën e këmbënguljes së shenjtorëve - ai hante gjithnjë në tryezën e mbretit.’

(Predikimi faqe 115-116)

Çfarë duhet të bëjmë me këto dy ilustrime?

Atyre nuk u mungon mendjeshkathtësia! Por, interpretimi në asnjë rast nuk përcjell mesazhin e vërtetë të pasazhit. Në vend që të thonë atë që Perëndia thotë në këto pjesë të fjalës së tij, interpretime të tilla theksojnë diçka që në të vërtetë nuk ka aspak të bëjë me mesazhin e këtyre pjesëve të Shkrimit. Mund të shkojmë edhe më tej. Mund të themi se nëse aplikohen logjikisht ato lloje parimesh që shtrihen nën këto interpretime, atëherë do të jemi të aftë ta bëjmë Biblën të thotë pothuaj gjithçka që të dëshirojmë ne! Dhe vetëm aksidentalisht, kemi për të thënë ndonjëherë atë që na mëson vetë Bibla në të vërtetë!

Këto komente mund të duken shumë të ashpra. Por një moment reflektimi mbi pasazhet në fjalë do të tregojë se, megjithëse ato mund të duken të ashpra, janë megjithatë të vërteta.

Cili është rëndësia e kordonit në historinë e Rahabit? S’është asgjë më shumë sesa një kordon. Ajo nuk u shpëtua ngaqë kordoni përfaqësonte gjakun e Krishtit, por ngaqë ajo arriti të besojë në Zotin e Abrahamit, Isakut dhe Jakobit. Sikur kordoni të kishte qenë i gjelbër, apo edhe i zi, kjo nuk do të kishte ndonjë rëndësi për shpëtimin e saj. Megjithatë, ngaqë ai është i kuqerremë, me anë të lidhjes së ideve filloi të kuptohet si një simbol i vdekjes së Krishtit.

Në mënyrë të ngjashme, kur lexojmë për Mefiboshethin, kuptimi nuk është që ne të mësojmë se jeta e tij na pajis me një teologji sistematike të përmbledhur. Kuptimi është që ne të mësojmë për kujdesin dhe mëshirën e Perëndisë që rrjedh përmes shërbëtorit të tij Davidit, dhe për rëndësinë e të qëndruarit besnik ndaj premtimit dhe betimit të dhënë tjetrit.

Ka dhe shumë e shumë shembuj të tjerë të këtij lloji. Problemi që përmbajnë ata është se në ta mesazhi i Biblës del të jetë diçka që shtrihet përtej fjalëve të përdorura dhe të vërtetave që ato simbolizojnë. Ngjarjet, deklarimet dhe fjalët dalin të kenë kuptime të dyta - dhe pikërisht këtyre kuptimeve të dyta u jepet rëndësi e dorës së parë. Nganjëherë, lidhja ndërmjet kuptimit gramatikor dhe historik të vargut, dhe interpretimi që i bëhet, bëhet tepër e çuditshme. Ajo bëhet më shumë subjektive dhe madje mistike sesa vërtet biblike. Megjithatë, mundësisht asgjë nuk është më e zakonshme se kjo në interpretimin privat apo madje dhe publik të Biblës. Prandaj dhe është shumë e rëndësishme që ne t’u vemë veshin parimeve të drejta dhe një metode të drejtë për të kuptuar Biblën.

Pali vendosi parimet e një metode të drejtë për të kuptuar dhe përdorur Biblën kur i shkroi Timoteut: Mundohu të dalësh përpara Perëndisë si i sprovuar, si punëtor që nuk ka pse të turpërohet, që thotë drejt fjalën e së vërtetës. (2 Tim. 2:15) Fjala për ‘mundohu’ (spudazin) është një fjalë shumë interesante në këtë kontekst. Kuptimi bazë i saj është ‘të nxitohesh’, dhe nganjëherë, në Dhiatën e Re ajo përcjell idenë e bërjes së një përpjekjeje të mundimshme. Në këtë kuptim e përdor Pali atë në 2 Tim. 4:9, 21. Në thirrjen e tij për unitet të krishterë në Efes. 4:3, ai i nxit të krishterët që ‘të bëjnë çdo përpjekje’ për ta ruajtur atë. Dhe si për të theksuar energjinë që duhet për të, ai vazhdon duke e përshkruar mënyrën e afrimit të Timoteut për të kuptuar Shkrimin si atë të një ‘punëtori’. Ideja e ‘të ndarit’ apo ‘të përdorurit në mënyrë të drejtë’ e konfirmon këtë, sepse fjala përdoret edhe për bërjen e një rruge! Pali po përcjell një pikturë të një përpjekjeje të sforcuar të bërë me qëllim që mesazhi i Biblës të kuptohet ashtu siç duhet. Kjo është një punë e rëndë!

Mësuesi i famshëm viktorian i Biblës Alexander MacLaren (Aleksandër Mëklaren) e kishte zakon të shkonte në studim çdo mëngjes i veshur jo me pantofla të buta por me një palë çizme të rënda. Kur e pyetën për këtë, ai u përgjigj se këtë e bënte për t’i kujtuar vetes se kur studonte fjalën e Perëndisë kishte të bënte me një punë të vështirë dhe sfilitëse. Kjo nuk është pa kuptim! Dikush ka thënë, me njëfarë të drejte, se ‘gjysma e teologjisë së keqe vjen si rezultat i mos djersitjes’ - pra, vjen si rezultat i mosbërjes së përpjekjes, mosharxhimit të kohës, mos të ushtruarit të disiplinave të nevojshme për t’u përjekur të kuptojmë atë që thotë me të vërtetë Perëndia në faqet e Shkrimit. (Ka pa dyshim, edhe arsye të tjera për pjesën tjetër të ‘një teologjie të keqe’.)

Një pjesë e mirë e vlerës së studimit tonë personal të Biblës do të varet nga kjo gjë. A jemi me të vërtetë të përgatitur për të punuar për këtë? A jemi ne të gatshëm për të hequr qafe çdo ide të çmendur të të kuptuarit e Biblës është diçka që vjen pa përpjekje - ajo vjen vetë, siç vjen për shembull një rrufë? A jemi me të vërtetë të gatshëm për të qenë punëtorë në studimin tonë personal të Biblës?

Nëse po, atëherë hapi tjetër që duhet të bëjmë është të përpiqemi të vlerësojmë disa nga parimet që duhen ndjekur në leximin e Biblës.

Parime të Interpretimit

Në faqet në vazhdim, do të mbulojmë disa parime themelore dhe të rëndësishme, por në përgjithësi i pari është një parim të cilin duhet ta kemi gjithmonë në ballin e mendjes.

Leximi i Shkrimit në Mënyrë të Fjalëpërfjalshme

Shkrimi duhet të interpretohet ‘ashtu siç lexohet’. Rrëfimet e vjetra të kishës u përpoqën, me të drejtë, të theksonin se ‘kuptimit i Shkrimit është një’ (Rrëfimi i Besimit të Uestminsterit, I:ix). Me këtë ata kuptonin që kur zbulojmë atë çka thotë në të vërtetë një tekst apo pasazh i Biblës, ne kemi zbuluar kuptimin e tij të vetëm. Natyrisht që zbatimet e kuptimit të tij mund të jenë të ndryshme. Ne mund ta kapim kuptimin e tij më pak qartë a më qartë në lidhje me kontekstin e tij dhe me pjesë të tjera të Shkrimit. Por, çështja është se Shkrimi nuk ka kuptime ‘shpirtërore’ të veçanta të cilat mund të zgjidhen vetëm duke lënë mënjanë kuptimin e qartë historik dhe gramatik të asaj që thuhet.

Këtë pikë kemi për ta vlerësuar më mirë nëse pranojmë se kuptime dhe interpretime ‘shpirtërore’ të tilla nuk i kanë rrënjët në të menduarit biblik. Ato i përkasin botës së filozofisë dhe fesë greke. Kur lexojmë Letrat e Dhiatës së Re kuptojmë menjëherë se një nga mësimet e gënjeshtërta që po pushtonin kishën ishte doktrina embrionale e Gnostikëve se ka ‘sekrete’ që mund t’i ‘kuptojnë’ vetëm të pranuarit. Ka interpretime që janë ‘shpirtërore’. (Në 2 Thes. 2:2, duket se disa njerëz ‘e spiritualizonin’ mësimin e Palit për ringjalljen e përgjithshme, dhe këmbëngulnin se ajo tashmë kishte ndodhur. S’ka dyshim që ka patur disa të krishterë të cilët mendonin se ishin ‘shpirtërorë’ dhe që ushqenin ide të ngjashme.)

Për këto gabime, ka patur një sërë arsyesh. Njëra ishte pikëpamja filozofike greke e cila pretendonte se gjërat materiale janë të këqija në vetvete (që këtu Kol. 2:21). Interpretimet e thjeshta dhe materiale të mësimit të Shkrimit do të ishin atëherë shumë inferiore ndaj atyre që gjithçka e lidhnin me botën jomateriale të shpirtit! Për më tepër, në librat e fesë greke kishte shumë elemente fantastike. Si rezultat, njerëzit sado pak të ndershëm e panë besimin në historicitetin e ‘miteve’ të mëdha (siç i quajmë ne sot) si të pamundur. Si pasojë, ata i ‘çmitologjizuan’, dhe i kuptuan ato më shumë në terma shpirtërorë sesa si të fjalëpërfjalshme. Kur të krishterët që rridhnin nga një kulturë e tillë filluan të studiojnë Biblën, ata sollën me vete këtë lloj metode bazë dhe disa prej këtyre presupozimeve. Ata filluan të kërkojnë më shumë kuptimet e fshehura sesa ato të hapura në Dhiatën e Re.

Shpejt, u bë një gjë e zakonshme kërkimi i disa kuptimeve të ndryshme brenda një pasazhi të caktuar të Shkrimit. Shpesh këto klasifikoheshin.

I pari ishte kuptimi historik apo i fjalëpërfjalshëm - ajo çka thoshte pasazhi kur kuptohet nga rregullat e zakonshme të gramatikës. Kjo, siç e kemi përmendur tashmë, konsiderohej si e një rëndësie të dorës së dytë.

I dyti ishte kuptimi moral, ngadonjëherë i quajtur edhe tropologjik - çfarë kishte ai për të mësuar për gjërat praktike të jetës së krishterë?

I treti vinte kuptimi alegorik. Alegoria është një rrëfim në të cilin detajet e historisë kanë një domethënie të ndryshme nga kuptimi i fjalëpërfjalshëm i tyre. Rruga e Shtegtarit është një alegori. Qyteti qiellor është qartësisht parajsa; qyteti i shkatërrimit është kjo botë; barra në kurrizin e Shtegtarit është faji për mëkatin e tij, dhe kështu me radhë. Gjëja që të habit më shumë rreth interpretimit alegorik në mënyrën sesi u përdor ai në kishën e atëhershme (dhe ende përdoret), është se ajo është e prirur që detajet e rrëfimit t’i kthejë në deklarata doktrinale. Prandaj dhe disa që kanë përqafuar një interpretim alegorik të shëmbëlltyrave (të cilat zakonisht kanë vetëm një ose dy pika krahasimi, dhe jo shumë si në rastin e alegorive) kanë patur një vështirësi të madhe në shëmbëlltyrën e djalit plangprishës, dhe kanë dashur nganjëherë të gjejnë një sistem flijimi në therjen e viçit të majmë prej babait!

Kuptimi i katërt njihej si ai analogjik, që ishte i lidhur ngushtë me atë alegorik, dhe nxori domethënien e pasazhit për shtegtimin qiellor.

Duhet thënë se disa prej kuptimeve të nxjerra në mënyrë të tillë prej ndonjë pasazhi të Shkrimit mund të jenë të dobishme. Disa nga doktrinat që shtjelloheshin ishin të vërteta dhe biblike. Por efekti shkatërrimtar i gjithë kësaj skeme të të kuptuarit të Biblës ishte se shpesh ajo nxori kuptime të cilat thjesht nuk ekzistonin në tekst. Ajo e bëri fjalën e Perëndisë të thoshte gjëra që ajo nuk thoshte (ngadonjëherë duke e bërë Biblën vetë të dukej absurde). Për më tepër, ajo deklaroi gjëra që ishin doktrina të vërteta biblike, por të cilat, fatkeqësisht, nuk ishin nxjerrë nga teksti nën vëzhgim. Besimi atëherë ishte në rrezik të qëndronte mbi rërën lëvizëse! Nëse ju besoni diçka në bazë të një teksti, dhe ai tekst ju tregohet se ka një kuptim plotësisht tjetër, ju liheni pa asnjë themel të fortë për bindjet apo kredon tuaj.

Ky sistem interpretimi nuk mund të kontrollohet. Kur shfaqen alegoria dhe spiritualizimi, interpretimet shumëfishohen! Në këto gjëra mishi për njërin mund të bëhet helm për tjetrin dhe kështu u provua se u bë.

Kjo pikë është kaq shumë e rëndësishme saqë ia vlen të marrim kohë për ta parë të ilustruar. Ja sesi e kuptoi teologu i madh i hershëm Origeni (185-254) shëmbëlltyrën e Samaritanit të Mirë.

Njeriu që udhëton nga Jeruzalemi për në Jeriko është Adami. Jeruzalemi (natyrisht) përfaqëson parajsën. Jeriko (natyrisht) përfaqëson botën. Hajdutët që iu hodhën atij janë djalli dhe të dërguarit e tij. Prifti që kalon aty pranë është Ligji; leviti përfaqëson profetët. Ata nuk mund ta shpëtojnë njeriun. Por atëherë vjen Samaritani i Mirë. Ky është vetë Krishti. Ai e vë njeriun mbi kafshën e tij, duke përfaqësuar trupin e Krishtit në të cilin ai mbart mëkatet tona. Hani në të cilin strehohet njeriu është kisha; dy dinarët përfaqësojnë Atin dhe Birin. Premtimi për kthimin e tij përfaqëson ardhjen e dytë të Krishtit. Tani, kush mund të gjykojë midis këtij interpretimi dhe sugjerimeve të tjera të bëra në ato ditë dhe më vonë, se kafsha është Fryma e Shenjtë, se hanxhiu është apostulli Pal (!), dhe se dy dinarët përfaqësojnë ose dy urdhërimet për dashurinë, ose, ndoshta, sakramentet?

Shumë mendjeshkathët, po. Megjithatë mesazhi i vërtetë i shëmbëlltyrës nuk është të mësojë një sistem doktrine, por të sfidojë mënyrën e jetesës së dëgjuesit; t’ia kthejë pyetjen e tij (Kush është i afërmi im?) vetë atij, duke pyetur Cili… qe i afërmi?, dhe duke marrë përgjigjen e drejtë, të qëllojë drejt e në shenjë me zbatimin: Shko dhe bëj kështu edhe ti!

Por le t’u kthehemi dy shembujve të mëparshëm për të parë se si edhe historitë e Rahabit dhe Mefiboshethit kanë pësuar një fat të njëjtë. Pamë se mesazhet që nxirreshin prej tyre ishin një shtrembërim i kuptimit të tyre të saktë. Tani duhet të jemi në gjendje edhe të shohim arsyen për këtë. Këmbëngulja që kuptimi i qartë i pasazhit duhet t’i hapë udhë një interpretimi ‘shpirtëror’ i cili përfshin gjithë mesazhin e Ungjillit në të, është e gabuar. Në thelb, ajo është një refuzim për të marrë seriozisht fjalët me të cilat hapet Letra drejtuar Hebrenjve, se Perëndia e ka shfaqur veten e tij në mënyra të ndryshme dhe në kohë të ndryshme.

Kur vetë Perëndia ka shpjeguar se ai nuk e zbuloi plotësisht veten e tij në kohët e hershme, është një gabim i madh të përpiqesh për të kërkuar një zbulesë të tillë të plotë. Thjesht nuk është kurrë e tepërt të thuhet se çelësi për të kuptuar Shkrimin është ta kuptosh atë ‘fjalë për fjalë’. Por, ndoshta, nuk ka asnjë deklarim tjetër që të jetë më i prirur për abuzim dhe keqkuptim sesa ky! Ç’do të thotë ta interpretosh Biblën në mënyrë të drejtpërdrejtë? Në thelb, kjo do të thotë që ta lexosh Biblën me një ndjeshmëri ndaj stilit gramatik apo atij letrar, si dhe ndaj qëllimit dhe përmbajtjes së saj doktrinale.

Është shumë e rëndësishme që ne të dallojmë interpretimin e ‘fjalëpërfjalshëm’ të Biblës (d.m.th., marrjen e fjalëve dhe thënieve në kuptimin e tyre të zakonshëm brenda kontekstit) nga ai që ne mund ta quajmë ‘literalist’ (d.m.th., marrjen e fjalëve në kuptimin e tyre të zakonshëm, pavarësisht nëse ai kuptim është i përshtatshëm apo jo). Qëllimi ynë në studimin personal të Biblës, në fund të fundit, është të kuptojmë dhe të vëmë në praktikë atë që thotë me të vërtetë Bibla, dhe jo atë që ne mendojmë se duhet të kishte thënë!

Por, pohimet tona të forta se Shkrimi është fjala e shkruar e Perëndisë do të vlejnë shumë pak nëse jemi të papërgatitur për t’u përpjekur që të dëgjojmë atë që thotë ai. Nganjëherë, ne e brumosim dhe e përdredhim atë për ta bërë të thotë atë që duam ne që të thotë, dhe atë që u përshtatet paragjykimeve tona (po, madje edhe sistemeve tona teologjike!). Ta kuptosh Biblën në mënyrë të drejtpërdrejtë, pra, nuk do të thotë të këmbëngulësh që në qiell ka krijesa me tipare të paimagjinueshme dhe të pamundura (si te Zbulesa), por të kuptosh qëllimin e shkruesit, llojin e literaturës që po shkruante, dhe qëllimin e përgjithshëm të librit që shkroi ai. Kështu, në rastin e Zbulesës ne kuptojmë se rasti më i ngjashëm që kemi janë ndoshta skicat dhe karikaturat vizatimore të shkëlqyera që shfaqen në gazetat tona të përditshme. Zbulesa nuk është një hartë kartografike e qiellit, por një seri ilustrimesh më të gjera se jeta - skicash vizatimore, nëse ju pëlqen t’i mendoni kështu - që shfaqin pushtetin dhe fitoren e Perëndisë ndaj gjithë forcave të këqija. Nëse dështojmë për ta kuptuar këtë, do të dështojmë për të kuptuar gjithë librin.

Kur i afrohemi Biblës ashtu siç duhet, një botë e tërë studimi ngjethës, në mos dhe energjik, hapet para nesh. Fjalën e Perëndisë nuk e konsiderojmë më si një ‘kuti premtimesh’ duke shpresuar se ndonjë varg, ose frazë e vetme, do kërcejë prej faqes dhe do të na godasë ndër sy. Ne e konsiderojmë atë si një libër të cilin Perëndia na e ka dhënë në dashurinë e tij për ta studiuar. Në të ka gjëra të vështira për t’u kuptuar (2 Pjet.3:16). Do të kemi shumë punë për t’u kapur me të. Nganjëherë, unë e mendoj studentin e Biblës si një qen që mban një kockë ndër dhëmbë derisa të ketë përtypur prej saj çdo grimë gjëje të mirë! Qëllimi i leximit tonë të përditshëm nuk është thjesht që të na ndihmojë për të reflektuar mbi gjendjen tonë shpirtërore, por për të dëgjuar atë që ka për të thënë Perëndia. Perëndia do që ne të përleshemi me të vërtetat e mëdha të Shkrimit sepse ato të ndryshojnë jetën. Qëllimi ynë është të kemi një njohje intime me mendjen e Perëndisë sikurse ai e ka zbuluar atë në urdhrat dhe premtimet e tij. Ndërsa i shohim këto të ilustruara në jetën e shenjtorëve të Biblës dhe mbi të gjitha në Jezusin, ne fillojmë të zbulojmë vullnetin e tij në çdo gjendje dhe situatë të jetës. Ky lloj përjetimi mund të arrihet vetëm nëse ne jemi të përgatitur që të punojmë për të kuptuar se çfarë është mesazhi i Biblës në të vërtetë. Sa shumë nevojë kemi që të dëgjojmë në këtë çështje qortimin e lashtë: ‘Shko te milingona, o përtac, dhe ver re mënyrën se si ajo mbledh ushqim’ (Fjalët e Urta 6:6-11)!

Leximi i Shkrimit në kontekst

Çdo fjalë duhet parë në vargun e saj, çdo varg në kontekstin e tij, çdo kontekst në kapitullin e tij, çdo kapitull në librin e tij, çdo libër në kontekstin e shkrimeve të tjetra të autorit të tij, çdo autor në Dhiatën e tij, dhe çdo Dhiatë në kontekstin e tjetrës.

Kur veprojmë kështu, shumë gjëra fillojnë të qartësohen. Për shembull, nuk na duket e vështirë për të kuptuar se përse duket të ketë një tension midis mësimit të Palit mbi besimin dhe veprat dhe mësimit të Letrës së Jakobit. Ne fillojmë të kuptojmë se këta dy shkrues po përdorin shprehje të ngjashme, por në njëfarë kuptimi të ndryshëm, dhe me qëllime fare të ndryshme. Përsëri, kuptojmë se kur Pali përdor fjalën ‘ligj’ ai nënkupton me të një llojshmëri gjërash të ndryshme. Nëse zbatojmë parimin se e njëjta fjalë në të njëjtin lloj konteksti normalisht nënkupton të njëjtën gjë, shpejt kemi për të zbuluar domethënien e përdorimeve të saj të ndryshme. Kështu, për shembull, gjejmë se Pali përdor fjalën ‘ligj’ kur ai nënkupton (a) Dhiatën e Vjetër (Rom. 3:19), (b) një pjesë të Dhiatës së Vjetër (Rom. 3:21), (c) administrimin Mozaik (Rom. 5:13, 20), (d) vullnetin normativ të Perëndisë (Rom. 3:20; 4:15; 7:2, 5, 7, 8, 9, 12, 16, 22), (e) një parim që vepron në jetën e njerëzve (Rom. 3:27; 7:21, 23, 25). Në mënyrë të ngjashme gjejmë se fjala ‘mish’ mund të ketë kuptimin e ekzistencës së zakonshme fizike (p.sh., Efes. 2:15) ose natyrën njerëzore si të njollosur dhe të ndotur nga mëkati (Efes. 2:3). Nuk ka nevojë të vihet në dukje se dallimi midis këtyre dy kuptimeve është shumë domethënës, dhe ngatërrimi i tyre mund të na çonte lehtë në rrugë të gabuar përsa i përket të kuptuarit të mësimit biblik.

Kur marrim këtë lloj konsiderimi, një nga gjërat që zbulojmë është se konteksti në të cilin është vënë një pasazh, shpesh na ndihmon si për ta kuptuar, ashtu e dhe për ta zbatuar atë praktikisht. Sepse vetë Bibla është një libër për njerëzit të cilët menduan për Perëndinë, jetuan për Të dhe u munduan ta vënë fjalën e tij në praktikë. Ajo është një libër thellësisht baritor (pastoral, udhëheqës), i paracaktuar për të na udhëhequr në njohurinë e Perëndisë dhe bindjen ndaj vullnetit tij, i dobishëm për mësim, bindje, ndreqje dhe për edukim me drejtësi (2 Tim. 3:16). Ne gjejmë ndihmë për mënyrën se si duhet që ajo të aplikohet pothuajse në çdo faqe.

Leximi i Shkrimit Sipas Karakterit Letrar të tij

Duhet që të kemi gjithmonë parasysh llojin e literaturës që po lexojmë. Nëse librin e Zbulesës e lexojmë sikur ai të ishte një histori e shkruar që më parë, kemi për ta keqkuptuar mesazhin e tij. Dhe ka shumë mundësi që të ndërtojmë prej tij mësime të cilat nuk janë të përputhshme me pjesën tjetër të Shkrimit. Zbulesa është një libër pikturash, jo një libër që përshkruan përmbledhtas të ardhmen e historisë botërore – sado zhgënjyese që të na duket kjo gjë!

Interpretimi i Psalmeve

Merrni Psalmet për shembull. Kur i lexojmë, ne zbulojmë se ato janë të mbushura me ato që ne i quajmë ‘paralelizma’: një frazë shpjegohet në frazën që vijon. Një vlerësim i kësaj, dhe zhvillimet që jepen nganjëherë me anë të shpjegimit, nganjëherë me anë të kontrastit, na ndihmojnë për të kapur thelbin dhe frymën e këtyre shkrimeve poetike. Dhe ato janë poetike. Kjo do të thotë se psalmisti përdor figura të ndryshme të ligjëratës. Ai nuk flet gjithmonë, si të thuash, për ‘fakte të zhveshura’. Si rrjedhojë, ne gjithmonë kemi për të pyetur veten nëse ai ka për qëllim që diçka të kuptohet në mënyrë të fjalëpërfjalshme, apo ndoshta frymërisht, pra, poetikisht.

Shfaqja e fjalës ‘frymërisht’ në fjalinë e fundit mund t’ju habisë! Në fund të fundit, unë kam qenë duke thënë se ne nuk duhet të ‘spiritualizojmë’ kur interpretojmë Shkrimin. Kurse tani po them se psalmistët nganjëherë e bënin këtë gjë!

Por thelbi i asaj që unë kam thënë më përpara është se spiritualizimi si një parim fiks është i gabuar. Por gjithashtu, është njëlloj e gabuar të mos kuptojmë kur një shkrues po flet për një realitet shpirtëror dhe jo të fjalëpërfjalshëm. Ja një parim konstant: ne duhet të përpiqemi që të kuptojmë qëllimin e shkruesit, me qëllim që të kuptojmë mesazhin e tij. Kështu, në Psalmet, nëse tregohet ndonjë situatë historike (p.sh., konteksti i përgjithshëm i 2 Sam. 11, 12 në rastin e Psalmit 51), ai kontekst do të ndikojë në mënyrën me të cilën ne kuptojmë thëniet që janë bërë. Nëse përshkruhet një gjendje shpirtërore (për shembull si në titullin e Psalmit 102) atëherë kemi për ta marrë parasysh këtë gjatë studimit të pasazhit. Këto dhe çelësa të tjerë do të na ndihmojnë, nëpërmjet një leximi të kujdesshëm dhe plot lutje, për të vlerësuar mesazhin që po transmeton psalmisti.

Ne kemi për të vënë re, në këtë mënyrë, një gjë shumë të rëndësishme për të mbajtur mend gjatë leximit të Psalmeve. Meqenëse ato regjistrojnë përjetimin njerëzor, gjendjet mendore personale dhe subjektive, ndonëse të gjitha Psalmet janë të frymëzuara, jo gjithçka që është thënë në to është me domosdo një thënie e vërtetë.

E kuptoj se disa lexues të cilët priren ta spiritualizojnë Shkrimin, dhe që gjithashtu besojnë në pagabueshmërinë e Biblës mund të tundohen në këtë pikë për ta hedhur librin, të dëshpëruar, në shenjë mosaprovimi! Shkrimi është i pagabueshëm. Shkrimi është i frymëzuar. Por kjo nuk do të thotë se çdo thënie në Shkrim, pavarësisht nga konteksti, të jetë një e vërtetë absolute. Fjalët e gjarprit në kopshtin e Edenit na japin një shembull të qartë. Ai e siguroi Evën se, pavarësisht nga ajo që kishte thënë Perëndia, ata nuk do të vdisnin (Zan. 3:4). Nëse i kuptojmë këto fjalë (të cilat janë pjesë e fjalës së frymëzuar dhe të pagabueshme të Perëndisë) në kontekstin e tyre të vërtetë, kemi për të arritur në konkluzionin se ato janë të gënjeshtërta. Këto fjalë ishin një mashtrim! Kjo nuk duhet që të na trondisë aspak. Nuk është Satani që është i frymëzuar, as fjalët e tij, por regjistrimi që na ka dhënë Perëndia. Ky nuk ka për të na lënë në baltë. Por ne po e lëmë në baltë atë, dhe nuk arrijmë ta kuptojmë atë, nëse mendojmë se ngaqë fjalët shfaqen në Bibël, ato janë të vërteta, në çfarëdolloj konteksti që të jenë. Ky është një parim shumë i rëndësishëm në Psalmet, dhe duhet të na mjaftojnë një ose dy shembuj për ta treguar atë.

Në Psalmin 102, shkruesi është në një gjendje të brengosur shpirtërore. Ka shumë arsye për këtë. Siç duket, gjendja e kombit ishte shumë e keqe - ai flet për gurët dhe pluhurin në Jeruzalem, dhe duket se po shpreson për ditën kur ai të ndërtohet përsëri (vargjet 14, 16); ai vetë ishte në një nevojë të madhe, fizikisht dhe psikologjikisht. Por në mes të Psalmit, ai thotë: më ngrite dhe më hodhe larg (v. 10). Kjo ndjenjë është e natyrshme; ne mund ta kemi ndier atë edhe vetë në njëfarë mase. Por a ishte e vërtetë? A e bën Zoti këtë gjë? Përgjigjja duhet të jetë sigurisht ‘jo’. Mendja e njeriut ishte e turbullt, perceptimi i tij për Perëndinë dhe realitetin ishte shtrembër. Nevoja e tij e madhe ishte që të kishte një vlerësim të duhur të natyrës së Perëndisë - dhe kjo është pikërisht ajo që fillon të ndodhë në Psalm (që nga vargu 12 dhe tutje). Megjithatë, vetëm kur shohim se psalmisti jep një përshkrim të shtrembëruar të Perëndisë, mund të fillojmë ta kuptojmë terapinë shpirtërore që Perëndia i dha atij.

Një situatë të ngjashme e gjejmë në Psalmin 89. Ky është Psalmi i besëlidhjes me Davidin (v. 3, 28, 34 etj.). Por ankimi i shkrimtarit është: Ti ke përçmuar besëlidhjen e lidhur me shërbëtorin tënd dhe ke përdhosur kurorën e tij, duke bërë që të bjerë për tokë (v. 39). Ja një pikë kritike në përjetimin e psalmistit. Ai po e akuzon Perëndinë për mosbesnikëri! Pyetja është: A nuk i kishte qëndruar besnik besëlidhjes Perëndia? A është ndonjëherë Perëndia jobesnik ndaj besëlidhjes? Përgjigjja jonë ndaj këtyre pyetjeve do të përcaktojë se si e interpretojmë ne gjendjen shpirtërore të shkruesit.

Do të nevojitej një libër për t’u marë me të gjitha parimet që nevojiten për të kuptuar siç duhet mesazhin e Shkrimit. Qëllimi i këtij libri nuk është që ta bëjë këtë detyrë të duket jashtë fuqive të lexuesve të zakonshëm të Biblës! Nuk është. Në fakt, shumica prej nesh i kap këto parime gjatë leximit të Biblës, dhe jo gjatë një kursi mbi parimet e interpretimit biblik! Por ka dy zona të tjera në të cilat mund të jetë e dobishme të tregohen disa nga parimet bazë të interpretimit të Shkrimit.

Interpretimi i Profetëve

Profecia është një zonë famëkeqe për interpretime të çuditshme. Por ka një numër parimesh të qarta të cilat do të na ndihmojnë për të lundruar në një shteg të drejtë përmes shumë prej vështirësive që mund të ndeshim.

Ka dy aspekte për idenë e profecisë në Shkrim. Njëri është, sigurisht, ideja e zakonshme e parathënies së së ardhmes. Ka shumë shembuj të kësaj në Dhiatën e Vjetër, që parashikojnë historinë e njerëzve nën Besëlidhjen e Vjetër, dhe që tregojnë drejt ardhjes së Krishtit dhe themelimit të Besëlidhjes së Re. Ka gjithashtu një numër profecish në Dhiatën e Re, nga goja e Jezusit dhe apostujve, dhe gjithashtu, edhe prej të tjerëve si p.sh., Agabi për të cilin lexojmë në Veprat e Apostujve. Por,në raport, vetëm një pjesë relativisht e vogël e gjithë profecisë biblike është një parathënie për ngjarjet e largëta të së ardhmes. Në fakt, profecia biblike ka, në përgjithësi, karakter ‘përpara-thënës’ sesa parathënës. Madje edhe kur është parathënës, ai zakonisht ka në pamje si situatën e ardhme ashtu dhe atë bashkëkohore.

Profecia biblike është zakonisht një shtjellim ose dhe një thirrje për t’iu kthyer, parimeve të mëdha të besimit dhe jetës që i kanë rrënjët e tyre në besëlidhjen e Perëndisë. Ajo është pa përjashtim ose një njoftim i besnikërisë së Perëndisë ndaj premtimeve, ose thirrje për një përkushtim të ri të bijve të tij ndaj tyre.

Si rrjedhojë, kur lexojmë profeci, duhet të kemi parasysh tri gjëra. Së pari, ajo është e lidhur me ngjarjet e historisë së kohës. Për t’u kuptuar, ajo duhet të shihet kundrejt këtij sfondi. Pyetja e parë që duhet të pyesim është: Çfarë thoshte pasazhi, dhe çfarë kishte për qëllim të bënte, për situatën në të cilën u tha apo u shkrua për herë të parë?.

Së dyti, profecia është ngadonjëherë e kushtëzuar (p.sh., Jer. 26:17 e sipër; 1 Mbret. 21:17 e sipër; Jona 3:4). Në disa raste ajo është një thirrje për t’iu kthyer fjalës së Perëndisë, që nëse injorohet, do të lëshojë gjykimin e premtuar të Perëndisë, por nëse i bindemi mund të hapë dritaret e qiellit dhe të sjellë bekim të madh për popullin e Perëndisë (krah. Mal. 3:10-12).

Së treti, profetët, në mënyrë të pashmangshme, e veshën mësimin e tyre me format e mendimit dhe ideve të kohës së tyre. Përndryshe, ajo që thanë ata do të kishte qenë plotësisht e pakuptueshme. Përshkrimi i tyre për atë që Perëndia do të sillte në të ardhmen u shpreh në mënyrë të pashmangshme në termat e traditave kulturore dhe fetare nën të cilat jetuan. Për këtë arsye është si legjitime ashtu edhe e domosdoshme që t’i kuptojmë shumë prej thënieve të tyre në termat e mënyrave me të cilat vetë Dhiata e Re i shikon si të plotësuara. Një shembull i qartë i kësaj është Amosi 9:11, 12, i cili flet për qëllimin e ardhshëm të Perëndisë:

‘Atë ditë do të ngre përsëri

tabernakullin e Davidit që ka rënë,

do të ndreq të çarat e tij

dhe do të ngre rrënojat e tij,

dhe do ta rindërtoj si në ditët e lashta,

me qëllim që të zotërojnë kusurin e Edomit

dhe tërë kombet ku i bëjnë thirrje emrit tim,’

thotë Zoti që do ta bëjë këtë.

Në pamje të parë këto fjalë kanë një kuptim të qartë. Ato duken t’i referohen restaurimit kombëtar, madje fizik të Jeruzalemit, dhe një programi të një zgjerimi dhe begatie kombëtare. Shumë të krishterë besojnë se Perëndia ka ende një qëllim të ardhshëm për popullin çifut, dhe për tokën e Izraelit. është e natyrshme për ta që këto fjalë t’i kuptojnë në lidhje me atë periudhë të ardhme. Por nëse kjo është mënyra me të cilën ne i interpretojmë fjalët e Amosit, kemi humbur një hallkë jetike në procesin e interpretimit. Ne kemi harruar të kuptuarit e këtij pasazhi prej

Dhiatës së Re.

Kur u mblodh këshilli i Jeruzalemit, në Vep. 15, dhe u dëgjua kërkesa e Pjetrit për ungjillizimin e johebrenjve, ky pasazh u citua si një faktor vendimtar në vendimin që u arrit. Jakobi deklaroi se ungjillizimi i johebrenjve ishte në përputhje me fjalët e profecisë së vjetër. Mënyra e të kuptuarit apostolike të këtyre vargjeve ishte se ato nuk i referoheshin ndonjë mbledhjeje sëbashku të ardhshëm të çifutëve, por mbledhjes pas-Pentakostale të johebrenjve!

Kjo nuk është të themi se Perëndia nuk mund të ketë ende një qëllim për popullin çifut apo për tokën. Kjo është vetëm për të thënë se një bindje e tillë duhet të gjejë një mbështetje diku tjetër në Shkrim nëse duhet mbajtur. Në këtë pasazh të veçantë nuk flitet për këtë. Ajo që ishte e qartë në përdorimin e Amosit prej Jakobit ishte se ai ia aplikoi thënien e profetit kishës, dhe begatisë së dukshme të mbretërisë shpirtërore të Perëndisë - jo kombit të jashtëm, fizik të Izraelit. Meqë në kohën e Amosit kombi dhe kisha ishin, teorikisht, dy anët e së njëjtës medaljeje, profeti në mënyrë të pashmangshme u shpreh në një gjuhë që mund t’i aplikohej ose kombit fizik ose mbretërisë shpirtërore. Kurdoherë, pra, që kemi për të parë Dhiatën e Re duke përdorur profecinë e Dhiatës së Vjetër, kemi për të qenë të aftë për ta interpretuar Biblën me ndjeshmëri vetëm nëse i kushtojmë kujdes mënyrës me të cilën kuptohet profecia e Dhiatës së Vjetër.

Interpretimi i shëmbëlltyrave

Interpretimi i shëmbëlltyrave, të cilat formojnë një pjesë mjaft të madhe të shërbimit të folur të Jezusit, është gjithashtu një vend gjuetie shumë i prirur për keqkuptime. Rreziku i madh është se ne japim kaq shumë energji për të interpretuar detajet e shëmbëlltyrës saqë dështojmë për të marrë seriozisht ‘pikën e thumbit’ me të cilën shumë prej tyre arrijnë pikën kulmore.

Qëllimi i shëmbëlltyrave nuk është që ato të lexohen sikur të ishin alegori në të cilat çdo tipar i historisë ka një paralel një-për-një me botën e shpirtit. Shumica e detajeve janë caktuar për ‘të vënë skenën’, për të përçuar atmosferën e përgjithshme në të cilën mesazhi i shëmbëlltyrës do ta godasë dëgjuesin në shenjë me një fuqi bindëse. Nëse e ngatërrojmë çështjen duke vrarë mendjen mbi kuptimin e detajeve, kemi për ta gjetur veten mes atyre që duke parë nuk shohin, dhe duke dëgjuar nuk dëgjojnë (Mat. 13:13).

Mund të pranojmë si rregull të përgjithshme se çdo shëmbëlltyrë ka një pikë kryesore. Në disa prej tyre, ajo mund të bëhet në mënyra të ndryshme, kështu që e njëjta pikë e përgjithshme u aplikohet klasave të ndryshme dëgjuesish. Por normalisht, në një shëmbëlltyrë do të ketë një mesazh karakteristik.

Me këtë në mendje, në leximin e tyre ka dy gjëra që duhet të kërkojmë.

E para, qëllimi i shëmbëlltyrës. Çfarë po thotë ajo në përgjithësi? Ne mund të ndihmohemi në mënyra të ndryshme për t’iu përgjigjur kësaj pyetjeje. Ngadonjëherë përmendet situata në të cilën u tha shëmbëlltyra. Samaritani i Mirë është një shembull i përkryer për këtë rast. Te Lluka 10, Jezusi po diskuton me një mësues të ligjit për rrugën drejt jetës së përjetshme. Jezusi filloi ta godasë në shenjë ndërgjegjen e tij me fjalën e Perëndisë, Por ai, duke dashur të justifikonte veten, i tha Jezusit: “Po kush është i afërmi im?” Shmangja e tij prej grushtit në ndërgjegje solli historinë e njeriut që udhëtoi nga Jeruzalemi për në Jeriko.

Historia e Jezusit i foli ndërgjegjes së tij. Ajo nuk ishte vetëm ‘një histori tokësore me kuptim qiellor’. Në fakt, ajo kishte një kuptim me të vërtetë shumë tokësor. Por kuptimi nuk ishte ‘bëji të mirë të afërmit tënd’. Në gojën e Jezusit ajo ishte një shfaqje e zemrës së njeriut, një heqje e vetëshfajësimit të tij, një akuzë kundër jashtmërisë së besimit fetar të kohës. Mbi të gjitha shëmbëlltyra ishte një e flakur tutje e mekanizmave mbrojtëse të doktorit të ligjit. Pyetja e tij kishte qenë Kush është i afërmi im? Përgjigjja e Jezusit, në thelb, ishte: ‘Nuk është kjo pyetja. Pyetja është “Kujt do t’i jesh i afërm?” Nuk mund të thuash, “Ka disa njerëz të cilët jam i detyruar t’i ndihmoj ngaqë i kam të afërm.” Ti mund të thuash vetëm, “Prej hirit të Perëndisë unë jam një i afërm, dhe do ta provoj që jam i tillë kudo që ka nevojë.”‘ Në vend që t’i kufizojmë detyrimet tona ndaj disa njerëzve në nevojë, shëmbëlltyra na parashtron një detyrim i cili është i pakufizuar në natyrën e tij.

Në disa raste të tjera, qëllimi i shëmbëlltyrës bëhet i qartë: Pastaj u tha atyre edhe një shëmbëlltyrë, për të treguar se duhet të lutemi vazhdimisht pa u lodhur (Lluka 18:1). Këtu na nevojitet vetëm të lexojmë çfarë thuhet për të ditur se cila ka për të qenë thelbin e përgjithshme e shëmbëlltyrës.

Ka raste kur thelbi i shëmbëlltyrës shprehet në fjalët mbyllëse. Jezusi e mbyll historinë e Mikut në Mesnatë me këto fjalë, duke treguar thelbin e shëmbëlltyrës: Prandaj po ju them: Lypni dhe do t’ju jepet; kërkoni dhe do të gjeni; trokitni dhe do t’ju hapet (Lluka 11:9). Në mënyrë të ngjashme, mesazhi i Pasanikut të Pamend tejçohet në këta terma solemnë: Kështu i ndodh atij që grumbullon thesare për vete dhe nuk është i pasur ndaj Perëndisë (Lluka 12:21). Kur vërejmë një ose më shumë prej këtyre aluzioneve gjatë leximit të një shëmbëlltyre, jemi në rrugën e mbarë për të vlerësuar pikën që po bëhet përgjatë saj. Kjo do të na ndihmojë për së mbari për të vlerësuar gjithë historinë.

Gjëja e dytë që duhet të vërehet në një shëmbëlltyrë është pika e krahasimit. Shumë shëmbëlltyra janë përshkruar qartësisht si ‘shëmbëlltyrat e mbretërisë’. Ato fillojnë me fjalët, Mbretëria e Perëndisë është si…. Gjatë leximit të tyre duhet të bëjmë pyetjen: Çfarë është pikërisht pika e krahasimit? Ajo mund të jetë mënyra në të cilën themelohet mbretëria. Mund të jetë një ilustrim i parimeve që duhet të ndiqen në jetën e mbretërisë - përkushtimi, këmbëngulja në lutje, durimi, guximi, urtësia, ose ndonjë cilësi tjetër etike ose shpirtërore. Ajo mund të jetë çështja e vendimit personal që na parashtrohet prej tregimit.

Shumë shpesh, thelbi i shëmbëlltyrës është diçka e tillë: mbretëria e Perëndisë vepron në këtë mënyrë - siç është ilustruar në shëmbëlltyrë - tani, cila do të jetë përgjigjja jote? A do të jetë ajo si njeriu i shëmbëlltyrës? A ka për të qenë si njeriu i parë i shëmbëlltyrës, apo si i dyti? (Kur bëhet ndonjë krahasim.) Kjo është ilustruar shkoqur në shëmbëlltyrën që ne e quajmë zakonisht Djali Plangprishës. Kohët e fundit ajo është bërë e njohur, ndoshta në mënyrë më të saktë, si Dy Bijtë ose Ati në Pritje. Nëse atë nuk e lexojmë deri në fund dhe nuk e marrim parasysh situatën e vëllait të madh, kemi për të humbur thelbin e historisë. Zoti ynë e tregoi këtë dhe dy shëmbëlltyra të tjera si pasojë e ankesave të farisenjve që ai po i mirëpriste mëkatarët (Lluka 15:1 e sipër). Rimëkëmbja e vëllait të vogël prej hirit të atit, dhe refuzimi i vëllait të madh për të marrë pjesë në festë kanë për qëllim që t’i bëjnë dëgjuesit (dhe lexuesit) të pyesin veten: ‘Kush jam unë? A jam unë si mëkatari plangprishës i falur? Apo mos jam në të vërtetë si vëllai i madh, zemra e të cilit është e ftohtë kundrejt djalit plangprishës, dhe si pasojë edhe ndaj dashurisë së Perëndisë?’ Shëmbëlltyrat nuk janë vetëm për të dëshmuar për punën e mbretërisë së Perëndisë, por ato kërkojnë një përgjigje ndaj kësaj force dinamike, dhe na tregojnë se cila është përgjigjja jonë e tanishme.

Parimi doktrinal

Ka gjithashtu edhe një logjikë të rëndësishme që duhet të vihet re në Shkrim, e cila përsëri na ndihmon për të parë formën e mësimit biblik.

Perëndia punon mëshirshëm për njerëzit, dhe mbi këtë bazë, ai i thërret ata në besim dhe bindje. Ky kornizë bëhet veçanërisht i rëndësishëm, dhe i qartë, në Dhiatën e Re. Puna e Perëndisë gjithmonë i paraprin punës së njerëzve. Hiri i paraprin gjithnjë mirënjohjes. Gjithashtu, si rrjedhim i drejtpërdrejtë, doktrina i paraprin zbatimit në mësimin e apostujve.

Prandaj dhe, kur i kthehemi një Letre të tillë si ajo drejtuar Romakëve, apo Efesianëve, zbulojmë se pjesët ‘praktike’ janë thjesht lulëzimi i pjesëve doktrinale prej të cilave kanë dalë. Mësimi i thellë doktrinal kërkon zbatimin etik dhe shpirtëror. Po ashtu është mësimi doktrinal ai që i jep formën mësimit etik. Theksimi është: meqë Perëndia bëri këtë gjë (e ndjekur nga shpjegimi i disa të vërtetave), ti duhet të sillesh kështu (e ndjekur nga shtjellimi i mënyrës sesi duhet të sillen të krishterët). Kuptimi i gjithë këtyre modeleve të përgjithshme, të pasurit në mendjen tonë e një skice të drejtimit të përgjithshëm në të cilin po drejtohet shkruesi, dhe se si po e ndan ai materialin e gjithë kjo na ndihmon për ta trajtuar fjalën e Perëndisë me kujdesin dhe nderimin që meriton.